مرکز ارتباطات‌و رسانه

یکی از وجوه تقرّب به ذات الهی و اظهار ارادت به پیامبر اسلام m و اهل بیت پاک و مطهرش، وقف مال و ارج نهادن به ایام میلاد و عزای اهل بیت است. عاشقان این سلاله پاک، با وقف مال در این ایام، شعائر اسلامی را گرامی می‌دارند. ایام عزاداری و شهادت اهل بیت عصمت و طهارت b به ویژه محرم و صفر در موقوفات آستان قدس رضوی جایگاه بسیار پررنگی دارد و بسیاری از موقوفات به این بخش اختصاص دارد. با توجه به اینکه وقف، سرمایه‌گذاری برای رفع نیازهای پایدار عام‌المنفعه است، دارای نوعی هویّت اجتماعی نیز هست که علاوه بر عمل به روایات و تقرّب به خدای متعال، با ایجاد ساختارهایی بر اساس نیازهای جامعه و تبدیل مالکیت خصوصی به مالکیت جمعی و عمومی، تبدیل به یک نهاد کلان اجتماعی شده و در همه شئون جامعه از جمله فرهنگ، اقتصاد، سیاست، تعلیم و تربیت، امنیت و... تأثیر خود را گذاشته است.

بیش از ۶۰ واقف، بخشی از حاصل و درآمد رقبه یا رقبات خود را به سوگواری و عزاداری این ایام اختصاص داده‌اند که ۱۸ مورد از آن‌ها دارای درآمد است. قدیمی‌ترین وقف‌نامۀ دارای درآمد در این خصوص موقوفۀ میرزا محمد مؤمن (حسب وصیت شاه طهماسب) است که برابر مفاد آن، هر سال نصف عواید موقوفات واقف در ایام عاشورا و در هر روز و شب جمعه صرف تعزیه‌داری امام حسین (ع) شود. در حال حاضر نیز موقوفات امام وردی‌خان بیات مختاری و آبجی سلطان زوجۀ وی، عضدالملک، مهدی‌قلی‌خان قرائی، حاج کاظم غراب و مجدالدین مدنی، علی رضایت‌بخش راوری، ابراهیم محی‌الدینی راوری، حسن رستمی راوری و آیت‌الله حاج عباس واعظ طبسی دارای درآمد بوده که برابر نیّات واقفان یادشده، صرف تعزیه‌داری در ماه صفر می‌شود.

موقوفات سوگواری محرم و صفر

یکی از موقوفاتی که عاشقان مولای متقیان هر ساله در روز ولادت با سعادت ایشان و در کنار مضجع شریف گرانقدرش از خوان گسترده آن متنعم می‌شوند، موقوفه مرحوم حاج محمود مکرّم معروف به موقوفه ۱۳ رجب است. این واقف در تاریخ ۱۵/۷/۱۳۳۷ شمسی ۱۷ رقبه از مایملک خود را وقف آستان مقدس امام ثامن ضامن (ع) کرده و علاوه بر تخصیص موقوفاتی در راستای اعتلای علم و دانش، در زمینه‌های دیگر از جمله مراسم مذهبی نیز موقوفاتی داشته است. در روز سیزدهم رجب که روز میلاد مبارک و مسعود مولای متقیان علی بن ابی‌طالب (ع) است، در آستانه مقدسه، مجلس جشن و سروری منعقد می‌شود و هزار نفر از طلاب علوم دینی مدارس مشهد و ... برای صرف ناهار دعوت می‌شوند تا به نحو شایسته‌ای اطعام و پذیرایی شوند. بقیهٔ درآمد موقوفه پس از کسر تعمیر و آبادی هر یک از موقوفات، یک عشر حق‌التولیهٔ بضاعت دبستان مکرّم شامل تهیهٔ کتاب، لباس و ابزار مدرسه و نیم دیگر آن برای محصّلان دبستان فرهنگ و دبستان حکمت اختصاص داده شده است.

موقوفۀ ۱۳ رجب در میلاد حضرت علی (ع)

موقوفات عید غدیر

عید سعید غدیر از اعیاد بزرگ اسلامی است که واقفان خیراندیش توجه ویژهای به آن داشتند و رقباتی را برای پاسداشت و اعتلای این عید شکوهمند اختصاص داده‌اند. در این خصوص مرحوم امام وردی‌خان بیات مختاری، رقبات زیادی را در شهرستان نیشابور وقف کرده که برابر نیّت این واقف خیراندیش، بخشی از درآمد موقوفه باید در ۱۸ ذی‌الحجه هر سال مصادف با عید غدیر صرف اطعام مدعوین و طلبه‌ها شود. در متن این وقف‌نامه آمده است: در ابتدای ورود گلاب بدهند و بعد مضمون وقف‌نامه را به جهت حضار مجلس قرائت نمایند، سپس میهمانان را با طعام و دو نوع خورش و سایر مأکولات باغات اطعام و پذیرایی فرمایند. همچنین مرحوم عضدالملک میرزا محمد حسین حسینی، شش‌دانگ یک رشته قنات مشهور به چهارطاق معروف به حسین‌آباد را وقف امام رضا (ع) کرده است تا هر ساله از محل درآمد موقوفه دو سهم و نیم را علاوه بر مستمری آستانه مقدسه، در روز عید غدیر به فقرای سادات خدّام هدیه شود.

موقوفات میلاد امام رضا (ع)

بسیاری از موقوفات آستان قدس رضوی، موقوفاتی هستند که درآمد آن‌ها برابر نیّات واقفان در روز میلاد امام رضا (ع) صرف برگزاری مراسم و جشنی باشکوه می‌شود. در این خصوص واقفان بسیاری، دارایی خود را وقف آستان ثامن‌الحجج (ع) کرده‌اند. قدیمی‌ترین وقف‌نامه مربوط به جشن میلاد امام رضا (ع) موقوفه میرزا محمد نوری است که در آن آمده است: هرساله از درآمد اعیان یک باب یخچال در طرق و نصف اعیان یک باب مسلخ در خارج دروازه سفلی در روز عید مولود حضرت رضا (ع) مجلسی منعقد نمایند و اشراف و اعیان را دعوت کنند تا شربت و شیرینی و نهار صرف نمایند و به دو نفر روضه‌خوان و یک نفر شاعر هم مبلغی بدهند که در مجلس روضه و شعر بخوانند. سایر موقوفات ویژه میلاد امام رضا (ع) نیز عبارتند از: موقوفۀ میرزا محمودخان نوری، موقوفۀ مرحوم حاج حسین آقاملک، موقوفۀ کوچک آغا صنعی، موقوفۀ حاج میرزا حسین جعفری، موقوفۀ خانم ربابه‌آقا باقری طرزجانی و بسیاری از موارد دیگر.

یکی دیگر از موضوعات وقفی آستان قدس رضوی، موقوفاتی است که درآمد آن‌ها برابر نیّات واقفان خیراندیش در ایام شهادت امام رضا (ع) صرف برگزاری مراسم و مجالس سوگواری می‌شود. موقوفه‌هایی که واقفان در این خصوص وقف بارگاه امام رضا (ع) کرده‌اند، عبارتند از: موقوفۀ امام وردی‌خان بیات مختاری برای برگزاری آیین سوگواری روز شهادت در نیشابور، موقوفۀ مهدی‌قلی‌میرزا سهام‌الملک برای تعزیه‌داری شب شهادت امام رضا (ع) در مشهد، موقوفۀ حاج کاظم غراب برای اطعام برخی از کارکنان آستان قدس رضوی در شب شهادت در مشهد، موقوفۀ مجدالدین مدنی برای اطعام برخی از کارکنان آستان قدس رضوی در شب شهادت در مشهد، موقوفۀ سید حسین محمودی برای عزاداری ایام ۲۵ تا ۳۰ صفر هر سال در شهرستان طبس، موقوفۀ علی رضایت‌بخش راوی برای برگزاری آیین شهادت در شهرستان راور، موقوفۀ حسن رستمی راوری برای برگزاری آیین شهادت در شهرستان راور، موقوفۀ ابراهیم محی‌الدینی برای برگزاری آیین شهادت در شهرستان راور و موقوفه میرزاحسن وافی برای برگزاری آیین شهادت در یزد.

موقوفات شهادت امام رضا (ع)

یکی از موضوعاتی که واقفان بدان توجه ویژه داشتند و موقوفاتی را در این زمینه به یادگار گذاشته‌اند، موقوفات خاص عید نوروز است. جشن تحویل سال نو از جمله مراسم کهن در حرم امام رضا (ع) است که به روایت اسناد، از دوران صفوی با آداب و تشریفات خاصی انجام می‌شده است. در این خصوص مرحوم امام وردی‌خان بیات مختاری و همسرش آبجی سلطان خانم در سال ۱۲۷۶ هجری قمری، بسیاری از املاک و مزارع خویش را وقف آستان قدس رضوی کرده‌اند که شامل موقوفاتی در نیشابور است. بخشی از عواید و درآمد این موقوفات همه ساله باید در ایام عید نوروز باستانی به کارگزاران امام رضا (ع) هدیه و پیشکش شود. همچنین مرحوم حاج حسین آقاملک، املاک و رقبات زیادی را در استان خراسان و تهران وقف حضرت ثامن‌الحجج (ع) کرده و بخشی از درآمد این موقوفات باید در ایام عید و نوروز باستانی به همه مستخدمان به جز کتابخانه، به عنوان عیدی پرداخت شود.

موقوفات عید نوروز

ارادت ایرانیان به سید و سالار شهیدان (ع) بر هیچ‌کس پوشیده نیست. یکی از وجوه ارادت به ساحت قدسی این امام همام، بزرگداشت روز میلاد آن والامقام در ماه شعبان است که در این خصوص، موقوفه‌ای به نام سوم شعبان در آستان قدس رضوی وجود دارد که بر اساس آن در روز سوم شعبان، مراسم جشنی در حرم مطهر برای میلاد امام حسین (ع) برگزار می‌شود. موقوفۀ میرزا فتحعلی‌خان صاحب دیوان در سال ۱۳۱۰ قمری که شامل چند دربند تیمچه و سه ربع قنات مزرعه عنابد کاشمر است، از جمله موقوفۀ سوم شعبان به شمار می‌رود. درآمد این موقوفات هر ساله برای مصارف تعزیه‌داری، تعظیم شعائر اسلامی، تلاوت کلام‌الله مجید و... و نیز مخارج و مصارف جشن عید مولود مسعود ابی‌عبدالله الحسین (ع) صرف می‌شود. البته همان‌گونه که در متن موقوفه آمده، مصارف سوم شعبان این موقوفه مختص اعیان و اشراف و صاحب‌منصبان و بزرگان شهر بوده و هدف واقف از این امر، تشویق و ترغیب این گروه به امر خیر و وقف اموالشان بوده است.

موقوفۀ سوم شعبان میلاد امام حسین (ع)

میلاد با سعادت امام عصر -عج‌اللّه تعالی فرجه‌الشریف- برای شیعیان از اهمیت خاصی برخوردار است و همزمان با سالروز ولادت فرخندۀ منجی عالم بشریت، مراسم موقوفه مرحوم حسین حجاری زنجانی معروف به «حجارباشی» در حرم مطهر حضرت رضا (ع) اجرا می‌شود. این واقف خیراندیش، کلیۀ مایملک خود واقع در بلوک زاوۀ تربت حیدریه شامل بخشی از مزارع قنات کاریز بالا، مزرعه مهدی‌آباد، مزرعه و قنات لعلی، مزرعه و قنات حشمت‌آباد و مزرعه خانقاه را وقف آستان مقدس حضرت ثامن‌الحجج (ع) کرده تا نیمی از درآمد املاک موقوفه را در روز میلاد مسعود حضرت حجت یا همان نیمه شعبان به مصرف اطعام اعیان و محترمان شهر مشهد در سالن موزه آستان قدس رضوی برسانند. همه ساله در روز مقرر، مجلس باشکوهی در حرم مطهر امام رضا (ع) طبق مفاد وقف‌نامهٔ واقف، بعد از اقامه نماز ظهر برگزار می‌شود.

موقوفۀ نیمه شعبان