ما را دنبال کنید
روایتی مستند از «وقف» برای نسلهای آینده
نگاهی به مستند تلویزیونی در حال ساخت «وقف برای حرم»
روایتی مستند از «وقف» برای نسلهای آینده
آستان قدس رضوی، بهعنوان مهمترین نهاد وقفی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی کشور، سالهاست محل اجتماع میلیونها زائر و دوستداران امام هشتم (ع) است. این مجموعه نه تنها مرکز عبادت و زیارت است، بلکه به دلیل گستردگی موقوفات و نذورات، یکی از بزرگترین و پایدارترین نهادهای اقتصادی و اجتماعی کشور نیز محسوب میشود. وقف در حرم رضوی، سنتی دیرینه و جاری است که از گذشته تاکنون با نیت خدمت به زائران و توسعه فرهنگی و زیارتی آستان شکل گرفته و به یکی از ستونهای اصلی حیات این مجموعه بدل شده است. اهمیت مستندسازی وقف، ثبت و روایت این میراث معنوی ضروری است تا تاریخچه، نیت واقفان و اثرات ماندگار آنها برای نسلهای امروز و آینده حفظ شود. مستند «وقف برای حرم» پروژهٔ رسانهای فرهنگی آستان قدس رضوی با تمرکز بر سیر تاریخی وقف و نگاه انسانی به واقفان، قصد دارد نشان دهد چگونه این سنت، زندگی افراد و جامعه را متاثر کرده و همچنان جاری و زنده است.
این مستند، که به همت مرکز ارتباطات و رسانهٔ آستان قدس رضوی و مدیریت نظارت بر موقوفات آستان قدس رضوی در حال ساخت است، علاوه بر پرداختن به گذشته، به نیازهای امروز زائران و جامعه و تطبیق وقف با شرایط نوین نیز میپردازد و اهمیت استمرار این سنت در دنیای معاصر را بازگو میکند.
ظرفیتهای متنوع برای مستندسازی
آستان قدس رضوی یک گنجینهٔ تاریخی و معنوی برای ایرانیان است؛ نهادی که تنها بهعنوان یک مرکز مذهبی شناخته نمیشود، بلکه مجموعهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی با ریشههای عمیق وقف و نذر است. با توجه به همین ظرفیتهای متنوع آستان قدس، این پتانسیل وجود دارد که سالانه دهها مستند در موضوعات مختلف ساخته شود. این امکان بیپایان، ناشی از ویژگیهای تاریخی، معنوی و عشق و ارادتی است که ایرانیان از گذشته تا امروز نسبت به امام هشتم (ع) دارند.
هر گوشه از حرم داستانی تازه برای روایت کردن دارد
مستندسازی در آستان قدس رضوی هیچگاه پایان نمیپذیرد؛ چرا که هر گوشه از این مجموعهٔ تاریخی، داستانی تازه برای روایت کردن دارد. اکثر آثار مستند پیشین، به دلیل ماهیت وجودی آستان قدس، حول محور وقف، واقف، نیت وقف و وقفنامهها شکل گرفتهاند. وقف، سنتی جاری و زنده است که از گذشته تاکنون افراد با گذشتن از داراییهای خود و نیت خدمت به زائران، اموالشان را وقف آستان کردهاند.
اثرات و ثمرات این نیتها پس از ۱۰۰، ۲۰۰ و حتی ۴۰۰ سال همچنان جاری و مؤثر است و خدمت به زائران و جامعه را استمرار میبخشد. مستند حاضر، بیش از همه به جنبهٔ انسانی وقف میپردازد و نشان میدهد چگونه واقفان با فداکاری شخصی، اثری پایدار و معنوی بر جای گذاشتهاند.
سیر تاریخی وقف و تغییرات اجتماعی
در بخش تاریخی این مستند، به سیر تحول وقف در حرم امام رضا (ع) پرداخته شده است و این موضوع براساس نمونهها و اسناد تاریخی به تصویر کشیده شده است. مشاهدهٔ این سیر تاریخی، بیننده را با تحول معنوی و اجتماعی وقف در طول قرنها آشنا میکند.
وقف، علاوه بر نقش اقتصادی، نقشی فرهنگی و اجتماعی نیز دارد. در گذشته نیازهای اصلی جامعه و زائران مانند روشنایی، اطعام و دوا و درمان بیماران بود. اما امروز نیازهای جامعه متفاوت شده است و شامل فعالیتهای فرهنگی، رسانهای و آموزشی نیز میشود. این تغییرات نشان میدهد که وقف، سنتی پویا است که با گذر زمان و نیازهای روز جامعه تطبیق مییابد و همچنان جریان دارد.
منابع پژوهشی و تحقیق میدانی
در طول سالها، منابع پژوهشی متنوع و گستردهای برای ساخت مستندها جمعآوری شده است که در این پروژه نیز پایه و اساس تحقیق را تشکیل میدهند. وقفنامهها، اسناد تاریخی و مستندات بایگانی شده در مرکز اسناد و بخش موقوفات آستان قدس، کمک کردهاند تا روایت مستند دقیق و مستند باشد. یکی از نکات برجستهٔ مستند پیشرو، استفاده از وقفنامههای سنگی در رواق دارالسیاده و وقفنامهای واقع در ایوان طلای صحن آزادی است. این مستند شامل تصاویری است که ثبت آنها نیازمند تلاش و هماهنگی ویژه بوده است؛ چرا که بخشی از این مکانها تبدیل به کفشداری شده و دسترسی محدود بود. تنها با تعطیلی موقت کفشداری و جابجایی قفسهها، فیلمبرداری از بخشهای قابل دسترس ممکن شد. این تلاش، اهمیت و دشواری مستندسازی وقف را بیش از پیش نمایان میسازد.
محور اصلی مستند؛ وقف روشنایی و درمان
خط روایی مستند از زمان کنونی آغاز میشود و روند ترمیم و نگهداری وقفنامهها و مدیریت موقوفات را به تصویر میکشد. ناظران و متولیان آستان با دقت، اجرای نیت واقفان را تضمین میکنند و این امر اهمیت وقف را در زندگی روزمرهٔ زائران نشان میدهد. محور اصلی داستان، وقف روشنایی و درمان است؛ دو نیاز اساسی که از گذشته تا امروز مورد توجه واقفان بوده و همچنان با شیوههای مدرن ادامه دارد. وقف مانند چشمهای همیشه جاری است؛ درختی که با تلاش متولیان هر روز تنومندتر میشود و نسلها را بهرهمند میسازد. مستندسازی این سنت، به مخاطب نشان میدهد که چگونه وقف نه تنها یک سنت تاریخی، بلکه یک نهاد زنده و جاری در جامعه است.
مستندسازی وقف گامی برای الهامبخشی به نسلهای جدید
مستند «وقف برای حرم» به مخاطب میآموزد که وقف، نهادی زنده و جاری در آستان قدس رضوی است و نه تنها یک سنت تاریخی. هر واقف با نیت خالص خود بخشی از این روایت معنوی و فرهنگی را شکل میدهد و اثرات آن تا قرنها باقی میماند. مستندسازی وقف، علاوه بر ثبت تاریخی، الهامبخش نسلهای جدید برای مشارکت در این سنت مقدس است و اعتماد عمومی به آستان قدس را تقویت میکند. با توجه به گستردگی موضوع وقف و اهمیت آن در آستان قدس، ساخت یک مستند ۴۰ دقیقهای نمیتواند تمام زوایای این سنت را نشان دهد. مستند «وقف برای حرم» نیازمند چندین قسمت است تا بتواند تمامی ابعاد وقف، شامل نیت واقفان، تاریخچه وقف، نگهداری وقفنامهها و موقوفات و تغییرات نیازهای جامعه را به طور کامل روایت کند.
ثبت تاریخی و جلب مشارکت مردمی با مستندسازی وقف
این مستند توسط مهدی شایقی ساخته شده است. وی پیش از این نیز در سال ۱۳۹۱ مجموعهٔ «فیض دیدار» و سال ۱۳۹۲ مستند «زائران بهشت» را ساخته است. همچنین مستندهای «سفرههای بهشتی» و «تاریخچه مهمانسرا» به سفارش آستان قدس رضوی و توسط وی در سال ۱۳۹۳ تولید و در سال ۱۳۹۴ به پخش رسیدند. مستند «سفرههای بهشتی» که به تاریخچهٔ مهمانسرای حرم رضوی میپردازد، موفق به کسب جایزهٔ سوم مستندسازی وقف در جشنواره وقف سال ۲۰۰۷ و جایزهٔ اولین جشنوارهٔ رسانهای امام رضا در بخش مستند را کسب کرد.
