مرکز ارتباطات‌و رسانه

تجمیع خدمات رفاهی در جاده‌ها در قالب مجتمع‌های خدماتی-رفاهی بین راهی به عنوان یک شیوه پذیرفته شده در جهان محسوب می‌شود، از این رو بخش مهمی از موقوفات آستان قدس رضوی به حوزه رفاهی-خدماتی اختصاص دارد.

افزایش چشمگیر زائران حضرت علی‌بن موسی‌الرضا g و عدم ارائه خدمات مطلوب در مسیرهای منتهی به مشهد مقدس، ضرورت ایجاد مجموعه‌های زیبا را با ساختاری فنی و مهندسی در فواصل متناسب می‌طلبید که آستان قدس رضوی با توجه به ظرافت و حساسیت‌های موجود در این حوزه، با هدف ایجاد مکان مناسبی برای ادای فرائض دینی و ضرورت تسهیلات و امکانات رفاهی و بهداشتی، به احداث مجتمع‌های فرهنگی-رفاهی میان راهی امام رضا (ع) در نقاط مختلف همت گماشته تا زائران حضرت ثامن‌الحجج g با اطمینان خاطر در مسیر راه‌شان تردد کرده و از تسهیلات فراهم شده استفاده کنند. آستان قدس رضوی ۲۳ مجتمع بینراهی در ۷ استان کشور دارد که در تمامی ایام سال با زائران و مسافران عزیز خدمت‌رسانی دارند. همچنین، در حال حاضر ۹ مجتمع را در خراسان رضوی، ۸ مجتمع در خراسان جنوبی و در استان‌های سمنان، یزد، گلستان، سیستان و بلوچستان، خراسان شمالی، کرمان نیز هرکدام یک مجتمع داریم که به زائران و مسافران عزیز خدمات متنوعی را ارائه می‌دهند.

نقش وقف در خدمت به زائران و گردشگران مشهد

اقتصاد اسلامی دربردارنده نظریاتی پیرامون بازار، دولت و بخش سوم است. اقتصاد بخش سوم که با وقف، بخشش، صدقات، سروکار دارد، تکمیل‌کننده رفتار اقتصادی دولت و بخش خصوصی در نظام اقتصاد اسلامی است. بهره‌گیری از پتانسیل این بخش می‌تواند توسعه اسلامی را سریع‌تر تحقق بخشد. موقوفات، سرمایه بسیار بزرگی در اختیار نظام اسلامی قرار داده است که اگر نگاه مدیریتی مطلوبی به آن وجود داشته باشد، می‌تواند نقش موثری در رفع بسیاری از چالش‌های اقتصادی موجود در جامعه داشته باشد. وقف در آستان قدس جایگاه خاصی دارد، چرا که با بحث زیارت آمیخته و درآمد موقوفات برای حرم مطهر رضوی و امر زیارت هزینه می‌شود که قداست بالایی دارد. این موقوفات نمود بارزی از عشق به امام رضا g و زائران رضوی است و نقش گسترده‌ای در توسعه فرهنگ زیارت در جامعه دارد. طبق سیاست‌های کلان ابلاغی تولیت آستان قدس رضوی و نظام راهبری موقوفات، ایجاد نهضت وقف در حوزه‌های اموال غیرمنقول، پول، سهام و همچنین آپارتمان، سوئیت و زائرسرا در دستور کار برنامه‌های مدیریت موقوفات در این نهاد نیز قرار دارد.

جزییات درآمد موقوفات رفاهی و خدماتی

آستان قدس رضوی صرفاً به توجیهات اقتصادی این مجتمع‌ها توجه ندارد، بلکه منافع زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی این مجتمع‌ها تا جایی است که آستان قدس برای احداث مجتمع خدماتی-رفاهی بین راهی اهمیت ویژه‌ای قائل شده است. پیش‌بینی پارکینگ متناسب با حجم تردد هر مجتمع، سرویس‌های بهداشتی و وضوخانه مجهز به سیستم آب ولرم، نمازخانه‌های مجزا برای خواهران و برادران، فضای اقامت موقت، فضای بازی کودکان و غرفه‌های تجاری برای تأمین مایحتاج ضروری زائران و مسافران از ارکان مجتمع‌های میان راهی امام رضا g است. جایگاه عرضه سوخت و خدمات خودرویی نیز متصل به این مجتمع‌ها یا در نزدیکی آن‌ها وجود دارد. همچنین مراکز هلال احمر، اورژانس جاده‌ای و پاسگاه‌های انتظامی و پلیس راه نیز به تناسب موقعیت در نزدیکی مجتمع‌های میان راهی امام رضا g قرار گرفته‌اند. در این مجتمع‌های بین راهی علاوه بر ارائه خدمات رفاهی و بهداشتی، در مناسبت‌های مختلف ملی و مذهبی برنامه‌های فرهنگی متنوعی نیز برای زائران و مسافران پیش‌بینی می‌شود.

اهمیت توسعه کاروانسراها در دوران مختلف تاریخی

تأسیس نخستین کاروانسراها، همزمان با آغاز سفرهای زیارتی، باعث به‌وجود آمدن مشاغل مربوط به آن در مشهد شد؛ به همین دلیل، باید مسافرخانهداری را از قدیمی‌ترین مشاغل مشهد دانست که مانند کاروانسرا، پیش از پدید آمدن شهر مشهد در این منطقه وجود داشته است.

عصر غزنوی و رونق ساخت کاروانسرا

صد سال پس از گزارش شیخ قدوق، «ابوالحسن عراقی دبیر»، از کارگزاران و حکمرانان دربار غزنویان در دوره محمود و مسعود غزنوی، دست به فعالیت‌های عمرانی در اطراف حرم رضوی زد که ساخت کاروانسرا، بخشی از این اقدامات بود. عراقی در سال ۴۲۹ قمری (۴۱۶ خورشیدی) در غزنه وفات یافت و طبق وصیتش، پیکر او را به مشهد آوردند و در مسجد «بالاسر» حرم رضوی که خودش بانی آن بود، به خاک سپردند. ابوالفضل بیهقی، مورخ و نویسنده نامدار قرن پنجم، در کتاب «تاریخ بیهقی» به این موضوع اشاره می‌کند و می‌نویسد: «[ابوالحسن عراقی دبیر] وصیت بکرد تا تابوتش به مشهد على موسىالرضا g، بردند به طوس و آنجا دفن کردند که مال این کار را در حیات خود بداده بود و کاریز مشهد را که خشک شده بود، باز روان کرده و کاروانسرایى برآورده و دیهى مستغل سبک‌خراج بر کاروانسراى و بر کاریز وقف کرده؛ و من در سنه احدىوثلثین که به طوس رفتم، با رایت منصور، پیش که هزیمت دندانقان افتاد، به نوقان رفتم و تربت رضا را... زیارت کردم، گور عراقى را دیدم در مسجد آنجا که مشهد است.» با این حال، توسعه کاروانسراهای مشهد در قرون چهارم و پنجم، به اقدامات ابوالحسن عراقی - که دست‌برقضا در تأمین آب موردنیاز زائران و نیز، احیای کاریز مشهد نقش مهمی ایفا کرد - محدود نمی‌شود. در این دوره که همزمان با عصر طلایی تمدن اسلامی است، تلاش برای آبادانی مشهد بسیار افزایش یافت و اسباب توسعه کمی و کیفی زیرساخت‌های خدماتی را در اطراف حرم رضوی فراهم آورد. گزارش بیهقی نشان می‌دهد که افرادی مانند «سوریبن‌معتز» نیز، در همان عهد غزنوی و معاصر با ابوالحسن عراقی، در توسعه این زیرساخت‌ها نقش داشتند.

عصر نظام‌الملکی

درباره نقش خواجه نظام‌الملک طوسی در رونق شهر مشهد، نشانه‌هایی درخور اعتنا در تاریخ وجود دارد. او که شافعی بود و تخاصمی سخت با اسماعیلیان داشت، در تکریم مشهد و حرم رضوی می‌کوشید. نقلی وجود دارد که حکایت از حضور شبانه وی، به‌همراه ملکشاه سلجوقی در حرم رضوی و با هدف تقویت روحیه وی برای ایستادن برابر مدعیان سلطنت در دودمان سلاجقه و تلاش برای ایجاد حکومت یکدست و گسترده بر ایران دارد. یکی از اقدامات خواجه، تأسیس کاروانسرایی فاخر در جوار حرم امام هشتم g بود. این کاروانسرا که در جناح غربی مسجد گوهرشاد فعلی قرار داشت، هنگام تأسیس مسجد جامع، تخریب شد و زمین آن به محوطه مسجد ملحق شد.

دوران شکوفایی عصر تیموری تا صفوی

توسعه اماکن اقامتی در مشهد، ظاهراً با هجوم مغولان متوقف شده است، اما در قرون هشتم و نهم هجری، به‌دلیل نابودی برخی مراکز جمعیتی مهم بلوک توس، مانند تابران و به ورطه نیستی افتادن برخی دیگر، مانند نوغان و تمرکز جمعیت بیشتر در مشهد و رونق سفرهای زیارتی و از سوی دیگر، توجه ویژه اُمرای تیموری، همچون شاهرخ پسر تیمورلنگ و همسر خیراندیش وی، گوهرشاد بیگم به این مکان مقدس، تلاش گسترده‌ای برای رونق چنین مراکزی در شهر آغاز شد که مشهد را به یک شهر کامل و دارای زیرساخت‌های موردنیاز تبدیل کرد. با آغاز دوره صفویه و رسمی شدن مذهب جعفری در ایران، مشهد بیش از گذشته در کانون توجه قرار گرفت و علاقه به رفاه حال زائران و تدارک سفری آسان و ایمن برای آن‌ها باعث اهتمام گسترده به ساخت و توسعه کاروانسراها و مراکز اقامتی در شهر شد؛ آنگونه که اگر این دوره را دوره نهضت ساخت کاروانسرا در مشهد بدانیم، سخنی به‌گزاف نگفته‌ایم.

از شکوه عصر افشاری تا جاافتادن الگوهای جدید

در دوره افشاریه، به‌ویژه دوران نادرشاه که مشهد پایتخت ایران شد، تأسیس مراکز اقامتی و کاروانسراهای مسافرپذیر در شهر افزایش بیشتری یافت. احتمالا در همین دوره بود که خانه‌زائرها نیز به‌عنوان بخشی از ساختار اسکان زوار حرم رضوی، در شهر مشهد نهادینه شدند. درباره رونق چنین مکان‌هایی، اسناد زیادی وجود ندارد، اما ظاهراً رسم پذیرایی از زائران در منازل شهر مشهد، از دیرباز رسمی برقرار و مورد توجه بوده و به‌تدریج، به‌عنوان شغلی ثابت در این شهر جا افتاده است. خانه‌زائرها می‌توانست بخشی از فضای موردنیاز سکونت زوار را به‌خصوص در ایام شلوغ سال، تأمین کند. در دوره قاجار، با وجود رکود اقتصادی و شرایط نامناسب امنیتی، کاروانسراهای زائرپذیر همچنان رونق خود را حفظ کردند.

جیمز بیلی فریزر در سفرنامه خود، تعداد این کاروانسراها را ۵۲ ذکر می‌کند که معمولاً عمارتی باشکوه و زیبا داشتند و نسبت به زمان خودشان، از امکانات رفاهی مناسب برخوردار بودند. در دوران معاصر، به‌تدریج اقامتگاه‌های زائران با الگوهای نوین جایگزین شد و مهمانخانه‌های مدرنی مانند «مهمانخانه طوس» (در بالا‌خیابان) تأسیس شد که به‌تدریج فضای اماکن اقامتی را در مشهد تغییر داد.

۲۳ مجتمع میانراهی آستان قدس رضوی در ۸ استان

۲۳ مجتمع میانراهی بنیاد کرامت آستان قدس رضوی در ۸ استان منتهی به شهر مشهد مقدس به صورت شبانه‌روزی در خدمت مسافران و زائران حرم مطهر امام رضا g است. مجتمع‌های میان راهی با پوشش بیش از ۳۵۰ هزار کیلومتر مربع، دسترسی آسان به خدمات رفاهی را در مسیرهای پرتردد فراهم کرده‌اند. تمرکز بر هویت فرهنگی و مذهبی این مجموعه‌ها با معماری ایرانی-اسلامی و نمازخانه‌های مجهز، بر اصل زائرمحوری و ترویج فرهنگ دینی در سفرها تأکید دارد. نقش‌آفرینی اجتماعی و اشتغال‌زایی این مجتمع‌ها با افزایش تعامل اجتماعی، ارتقاء سرمایه اجتماعی آستان قدس رضوی و ایجاد فرصت‌های اشتغال در مناطق کمتر برخوردار، اثرگذاری قابل توجهی در توسعه منطقه‌ای داشته است.