ما را دنبال کنید
طومار عضدالملک
سیدمحمدحسین حسینی قزوینی معروف به صدر دیوانخانه و ملقب به عضدالملک، در سال ۱۲۷۲ هجری قمری با حکم ناصرالدین شاه برای اولین بار به عنوان تولیت آستان قدس انتخاب شد. او در نخستین سال حضورش در این منصب دست به اقدام مهم و بزرگی زد. عضدالملک تصمیم گرفت تا فهرستی از املاک، عقار (ملک و زمین زراعی)، خانات، حمامات و مستغلات موقوفه آستان قدس را گردآوری کند و آن را در طوماری ثبت کند. طوماری که بعدها با نام طومار عضدالملک شناخته شده و یکی از مهمترین اسناد مجموعه آستان قدس رضوی شد.
او در رجب سال ۱۲۷۳ قمری دستور تهیه این طومار را صادر کرد. طوماری که دلیل نگارش آن پراکندگی وقفنامهها، طومارها و نسخههای موقوفههای آستان قدس و جلوگیری از تعدّی و طمع دشمنان و موقوفهخواران بوده است. دستاندرکاران تدوین این سند، تمام موقوفات مندرج در وقتنامهها، اسناد شرعیه موجود در کتابخانه آستان قدس و طومارها از جمله موقوفات مذکور در طومار علیشاهی را فهرست کرده و سیاههای از این موقوفات مطلقه و خاصه (دارای وقفنامه و معلومالمصرف) را به ثبت رساندند. البته ظاهراً در همان زمان هم تعدادی از املاک و مستغلات موقوفه به تصرف موقوفهخواران درآمده و انتفاع آن از آستان سلب شده بوده که اسامی آنان در این طومار قید نشده است.
عضدالملک که عزمش را برای این کار جزم کرده بود، طومار را به تأیید امنای آستان قدس، مستوفی خراسان، علما و بزرگان مشهد و صدر اعظم وقت رساند و به مهر ۵۵۳ تن از آنان ممهور کرد. پس از آن، برای رسمیت بخشیدن به این سند، حاج میرزا عبدالله، فراشباشی حرم مطهر را قاصد کرد تا آن را به تأیید دربار هم برساند. در تهران مستوفیان، اطلاعات طومار را با دفتر ثبت و مالیات مطابقت داده و بعد از تصدیق خدمت شاه بردند. به این شکل در سال ۱۲۷۵ قمری مهر تأیید ناصرالدین شاه هم بر طومار عضدالملک ثبت شد.
در طومار عضدالملک، بعد از خطبهای در حمد خدا و منقبت ائمه معصومین و دلایل نگارش آن، همه موقوفات آستان قدس به تفکیک اسامی جمیع ولایات، شهرها، بلوکات و رقبات مرقوم شده است. متن این طومار به خط شکسته و با ارقام سیاق نوشته شده و اصل آن ابعادی به طول ۹.۱ متر و عرض ۴۴ سانتیمتر دارد.
این سند تاریخی ارزشمند که اکنون در اداره مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس نگهداری میشود، طی حکم شماره ۱۲۳۳۳/۲۹۶۰- ۱۵/۱۱/۱۳۱۴ در سال ۱۳۱۴ خورشیدی توسط دیوان عالی تمیز (دیوان وقت دادرسی کشور) به عنوان سند رسمی تأیید و گواهی شده است. دیوان عالی کشور نیز طی نامه شماره ۵۴۶۹ همین حکم را تأیید کرده و آن را جزء اسناد رسمی و معتبر شناخته است.
متن طومار برای نخستین بار در سال ۱۳۱۷ قمری در کتاب آثار رضویه به صورت دستنویس، با ارقام سیاق چاپ سنگی شد. در سال ۱۳۷۹ خورشیدی نیز شورای علمی وقف مرکز خراسانشناسی با خواندن ارقام سیاق طومار، متن آن را حروفچینی و به صورت محدود منتشر کرد.
اما طومار عضدالملک تنها سند به جامانده از سیاهه اموال و موقوفات آستان قدس رضوی در دوران تولیت دولتمردان قاجاری نیست. دیگر سند به جامانده از آن دوران، کتابچهای موسوم به «آثار الرضویه» است که به همّت میرزا محمدرضا نوری مازندرانی ملقب به صدیقالدوله، نائب التولیه وقت آستان قدس در ماه صفر سال ۱۳۱۷ هجری قمری تهیه شده است.
میرزا طاهر طبیب مشهدی خادم ثالث آستان قدس به دستور صدیقالدوله برای گردآوری اطلاعات مربوط به این فهرست اهتمام ورزید. این مهم با یاری محمدباقر منتخبالسلطنه پسر صدیقالدوله و همچنین افرادی مانند معتمدالسلطان اسماعیل بن حاجی، میرزا حبیبالله مستوفی همدانی و میرزا عبدالعلی، مصحّح کتابخانه آستان قدس میسّر شد تا در آن، ارزشمندترین اثر دوره تولیت صدیقالدوله برای آیندگان به یادگار بماند.
در این فهرست که به کتابچه صدیقالدوله نیز معروف است، ۱۷۰ فقره سند دیوانی و شرعی آورده شده که در قالب یک جلد کتاب ۳۶۱ صفحهای در ابعاد ۱۷ در ۲۱ سانتیمتری درآمده است. نکته مهم دیگر درباره این کتابچه این است که صدیقالدوله دستور داد تا علاوه بر ثبت صورت کامل وقفنامهجات و املاک آستان قدس تا آن دوره، در ابتدای آن رونوشتی از فرمان و طومار علیشاهی و طومار عضدالملک را نیز عیناً نقل کنند تا این فهرست سندیت بیشتری پیدا کند.
متأسفانه این اثر مهم و باارزش بسیار کمیاب است چراکه تنها یک بار و آن هم در مشهد و در چاپخانه شیخ محمدبن محمدرضا تهرانی به صورت سنگی به چاپ رسیده است. عزیزالله عطارودی در کتاب تاریخ آستان قدس، احتشام کاویانیان در کتاب شمسالشموس و مرحوم معتمن به «آثار الرضویه» به عنوان یک منبع مهم اشاره کردهاند.
با توجه به اهمیت این کتابچه تاریخی، در هشتم بهمن ۱۳۴۵ شمسی نیز ابلاغیهایی به مدیران کل آستان قدس رضوی صادر شد که در آن بر حفظ و نگهداری این سند در خزانه آستان قدس مانند اشیاء عتیقه تأکید شده بود. موضوع دیگر این ابلاغیه، تبدیل اطلاعات آن به وسیله افراد مؤمن مطلع به صورت اعداد و ارقام حسابداری امروزی و چاپ و ارسال ۵۰۰ جلد از آن به دفاتر مختلف بود.
صدیقالدوله در مقام تولیت، بر حفظ و حراست از موقوفات آستان حساسیت زیادی داشته، چنانکه با نوشتن متنی در حاشیه این کتابچه بر این موضوع تأکید کرده است:
«دخالت در امور موقوفه خلاف شرع است؛ لهذا معتمد السلطان میرزا اسماعیلخان مستوفی خاصه دیوان اعلی زحمت این کار را متحمل شده به کتابخانه مبارک رفته، وقفنامهجات را اصلاً و سواداً دیده، از هر یک صورت مختصری که مقصود واقفیت علیهالرحمه مفهوم گردد با اسم واقف، املاک و مصارف و شرایط و تاریخ موقوفات را نوشته و در نسخه معتبری جمع و به طبع برساند که عموم مردم از عارف و عامی از قرائت و مطالعه آن اطلاع و بهره کامل یافته، احدی نتواند دست تعدی به املاک موقوفه دراز نماید و انشاءالله تعالی به مصارف مختصر که در وقفنامهجات درج است عمل شود که باعث رضای خدا و خشنودی ائمه علیهمالسلام باشد. فی شهر صفرالمظفر ۱۳۱۷ هجری قمری.»
