مرکز ارتباطات‌و رسانه

در طول تاریخ حرم مطهر امام رضا(ع)، ارادتمندان به این آستان قدسی از شرق تا غرب، هر آنچه را در توان داشتند، در طبق اخلاص گذاشته و تقدیم صاحب این حرم و بارگاه کرده‌اند. ارادتی که گاه از جنس طلا و نقره بوده و بر در و دیوار این صحن و سرا می‌نشسته، گاهی یک جلد قرآن بوده برای تلاوت در این بارگاه نور و گاه به قدر روشنایی یک چراغ تا روشنی‌بخش راه زائر و خادم شود. گاهی هم از جنس آب و آسیاب و کشتزار و گاه موقوفه‌ای دیگر برای درمان و اسکان و اطعام پناه‌آورندگان به این حریم امن.

هرچه بوده، گستره‌اش به میزان عشق و ارادت واقفانش به سلطان خراسان بوده است. موقوفاتی که باید از گزند موقوفه‌خواران و تاراج طمع‌کاران در امان می‌ماندند. اهمیت این موضوع سبب شده تا افرادی در طول دوره‌های مختلف به امر مهم فهرست‌برداری از این موقوفات و ثبت آن در طومارها و کتابچه‌ها و ... بپردازند. اسنادی که ما را به سفر در تاریخ وقف این آستان مقدس می‌برند.

صیانت از موقوفات از دست متعدیان

مرور تاریخ آستان قدس رضوی نشان می‌دهد همیشه سودجویانی بوده‌اند که چشم طمع بر اموال و موقوفات داشته و تعدادی از آنها را به نفع خود مصادره کرده‌اند. موقوفاتی که گاه به گستردگی تاریخ و پراکندگی جغرافیای جهان بوده است. از جای جای خاک ایران گرفته تا موقوفات مختلف در کشورهای سوریه، افغانستان، جمهوری‌آذربایجان و هندوستان. زمین کشاورزی و شهری، باغ، دکان، خانه، خودرو، سپرده ثابت بانکی، سهام کارخانه، بیمارستان، آسیاب، قنات، چاه آب، کتاب خطی و چاپی، جواهرات و زیورآلات گرانبها، آثار هنری نفیس و... همه و همه موقوفه‌هایی بودند که در ادوار مختلف به نام حضرت(ع) برای بارگاه رضوی وقف شده‌اند.

هانری رنه دالمانی، جهانگرد فرانسوی که در دوره قاجار به ایران آمده، در کتاب «سفرنامه از خراسان تا بختیاری»، در مورد پراکندگی و میزان موقوفه‌های آستان قدس رضوی چنین آورده: «عایدات موقوفات حضرت رضا(ع) که مقبره او در شهر مشهد واقع است، بسیار مهم می‌باشند. این مقبره در تمام مملکت موقوفاتی دارد که عایدات آنها سالیانه به ۶۰۰۰۰ تومان نقد و ۱۰۰۰۰ خروار غله می‌رسد». این سیّاح فرانسوی اشاره‌ای هم به اندیشه‌ها و نیّت‌های واقفان داشته و نوشته است: «مؤمنین ثروتمند برای اجر اُخروی غالباً املاک خود را وقف می‌کنند تا بعد از مرگشان عایدات آنها به مصارف خیریه برسد». موقوفه‌هایی که در همه این سال‌ها نیاز به صیانت و حراست داشته است. در مقابل موقوفه‌خوارانی که با انواع دسیسه‌ها، قصد دست‌درازی به این اموال را داشته‌اند، افرادی نیز بوده‌اند که با احساس مسئولیت و وجدانی بیدار از این موقوفات، حفاظت و حراست کرده‌اند و با اقداماتی چون گردآوری سیاهه کامل این اموال و موقوفات به آن انتظام بخشیده و در جهت صیانت از آنها تلاش کرده‌اند.

نقش متولیان آستان قدس رضوی در صیانت از اسناد

کسانی مانند متولیان آستان قدس رضوی در دوره‌های مختلف از جمله افرادی بوده‌اند که یادگاری‌های ارزشمندی را برای صیانت از اموال این آستان ملکوتی به جا گذاشتند. اسناد مهمی از سیاهه کل موقوفات که در قالب طومار و کتابچه و ... جمع‌آوری شده تا احدی نه تنها در دوره زمامداری خودشان بلکه بعدها هم نتواند گوشه‌ای از آن را متصرّف شود. اهمیت دیگر این اسناد ثبت نیّت واقفان و نحوه مصرف عایدات حاصل از آنها بوده تا برای نسل‌های بعدی ابهامی باقی نماند.

هرچند بسیاری از اسناد مربوط به موقوفات به علل مختلفی چون حملات متعدد مغولان، ازبکان و افغان‌ها، فرسایش طبیعی و یا نگهداری نادرست از بین رفته‌اند اما آنچه باقی مانده برای تحقیق درباره مجموعه موقوفات این نهاد بزرگ کمک بسیاری می‌کند. در ادامه برخی از منابع شاخص و مهم این حوزه معرفی خواهد شد. نادرشاه افشار که درگذشت، برادرزادۀ‌اش علیقلی خان که در آن زمان والی خراسان بود به قدرت رسید. او که خود را علیشاه یا عادلشاه می‌خواند در همان سال دستور نوشتن طوماری را صادر کرد. طوماری که در آن امور مربوط به تشکیلات آستان قدس به شکل جدیدی انتظام می‌یافت. اما علاوه بر نظام دیوانی جدید آستان قدس، اطلاعات مهم دیگری نیز در این سند به ثبت رسید و آن سیاهه تمام موقوفات آستان قدس رضوی و مسجد جامع گوهرشاد بود. در این طومار، نام تمامی رقبات موقوفه اعم از املاک زراعی و مستغلات و خانات (خانه‌ها) و دکان‌ها، طاحونه‌ها (آسیاب‌ها)، تیمچه‌ها (کاروانسراهای کوچک)، قنوات (قناتها)، حمام‌ها و غیره با احتساب نقد و جنس هر رقبه و موقوفات خاص مسجد گوهرشاد و دارالشفا ثبت شد.

نمونه‌ای از اسناد وقف‌نامه‌ها

علیشاه افشار خود نیز ۱۰۰ زوج از املاکی را که خریداری کرده بود طی وقف‌نامه‌ای جداگانه وقف این آستان مقدس کرد که فهرست آن به انضمام توضیحاتی درباره نحوه رتق و فتق امور موقوفات آستان قدس و مسجد جامع گوهرشاد در این طومار آورده شده است. او درباره انگیزه‌اش برای دستور تهیه این طومار چنین گفته است: «به‌سبب پاداش این عمارت و زیارت روضات ائمه دین و عتبات مقتدایان راه یقین و قبل از اوان جلوس همایون، نیز نذر شرعی شده بود که به وقت طلوع نیر اقبال در انتظام و انتساق امور سرکار فیض‌آثار همت خسران مصروف گردد و چون، به‌سبب تسبب اسباب اشتاب و جواذب حوادث و لوازم کوارث و زور روزگار زورکار اوراق گلستان اساس آن سرکار جهانیان مناص، چون گلشن خزاندیده از هم ریخته و شیرازه کتاب بنای آن گسیخته و در بین بزرگ و کوچک خدام عالی‌مقام تقدیم به ضبط دیوانی درآمده و خدمه و سدنه آن کعبه حقیقی از اوج وسعت به انحطاط ضیق معیشت افتاده و زایرین آن رشک اعلی‌علیین بی‌تمکن گشته...، لهذا، ابتغاء لمرضات الله الکریم و ذخرا لِیوم لا ینفع مال و لا بنون الا من أتی الله بقلب سلیم و ایفای به نذر و عهد قوی، آنچه از رقبات و مستغلات و موقوفات آن سرکار جنت نمودار که به ضبط دیوان مقرر بود، بالتمام، به ضابط‌هایی که قبل از این معمول و مستمر بوده به تصرف مباشرین امور آن سرکار داده.»

این طومار که در رمضان سال ۱۱۶۰ قمری تحریر شده است، اکنون با شماره ۴۷۸۵ در اداره مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس نگهداری می‌شود. طومار علیشاهی از نظر تاریخی سند بسیار مهم و ارزشمندی محسوب می‌شود چراکه برای تحقیق درباره تشکیلات اداری آستان قدس و نحوه مدیریت آن در دوره صفوی و افشاری منبعی موثق به شمار می‌رود. به‌علاوه این طومار برای شناسایی کل موقوفات آستان از ابتدا تا زمان تدوین طومار خصوصاً مواردی که بعدها به دلایل مختلف از بین رفته یا مصادره شده، سندی معتبر به حساب می‌آید چنانکه از آن در تدوین آثار مرتبط بعدی چون طومار عضدالملک و آثار رضویه استفاده شده است.

در سال ۱۳۸۰ خورشیدی شورای علمی وقف مرکز خراسان‌شناسی به منظور استفاده بهتر از طومار علیشاهی، با خواندن ارقام سیاق طومار، متن آن را حروف‌چینی و به صورت محدود منتشر کرد.