کتابخانه و موزه ملی ملک؛ نماد برجسته موقوفات فرهنگی کشور
میراثداری آستان قدس رضوی در پایتخت
در منطقهٔ تاریخی تهران در نزدیکی میدان امام خمینی، نمونهای از میراث فرهنگی و تاریخی ایران معاصر قرار دارد که دیدنش هر تماشاگری را سر ذوق میآورد؛ «موزه و کتابخانه ملی ملک» میراث ماندگار زندهیاد «حاج حسین ملک» که نامش چون ستارهای تابان در قلب تاریخ موقوفههای معاصر ایران میدرخشد؛ کسی که تمامی دارایی خود را در سال ۱۳۱۶ خورشیدی وقف «آستان قدس رضوی» کرد.
موقوفهای بزرگتر از سوئیس
موقوفات حاج حسین آقا ملک در دو شهر تهران و مشهد، از جمله بزرگترین و پرتعدادترین موقوفات آستان قدس رضوی است که اگر به فهرست موقوفات آستان قدس از زمان صفویه تاکنون بنگریم، درمییابیم که هیچ موقوفهای، چه از نظر کمی و چه کیفی، به اندازهٔ این موقوفات نبوده است؛ آنگونه که به گفتهٔ واقف آن، از وسعت کشور سوئیس هم بیشتر است (مرتضوی،۱۳۹۱: ۶۳).
تأسیس کتابخانه ملی ملک
حاج حسین ملک دربارهٔ انگیزهاش از تأسیس کتابخانه در مصاحبهای گفته است: «در سال ۱۳۱۷ هجری قمری که به اتفاق مرحوم پدرم حاج محمدکاظم ملکالتجار برای دیدن املاک خراسان به مشهد رفتیم، در بازگشت، مدتی میهمان نیّرالدوله حاکم نیشابور بودیم. من در آنجا نسخهای از دیوان ابنیمین را پیدا کردم و در مدت ۱۵ روز اقامتمان، از روی آن نسخهای برای خود نوشتم».
کتابت این دیوان آتش اشتیاقی در دل حاج حسین جوان شعلهور کرد و از آن پس وی به جمعآوری نسخ خطی و ایجاد کتابخانه همت گمارد. او با جمعآوری نسخههای خطی و مجموعههای شخصی به گسترش کتابخانه پرداخت. بنیانگذار کتابخانه ملک در انتخاب کتابها دقت بسیار داشته است. در جای دیگری از آن مصاحبه عنوان میکند که «کتابها را تا نخواندم به کتابخانه تحویل ندادم».
وقف برای امام مهربانیها
«کتابخانه ملی ملک» که در سال ۱۲۸۷ خورشیدی در مشهد پا گرفت، پس از درگذشت «حاج محمدکاظم ملکالتجار»، پدر حاج حسین، به خانهٔ پدری او در بازار بینالحرمین تهران منتقل شد. در ۶ آبان سال ۱۳۱۶ خورشیدی، حاج حسینآقا ملک، این گنجینهٔ ارزشمند را همراه خانهٔ پدری و اثاثیهٔ آن به «آستان قدس رضوی» وقف کرد.
بنای جدید کتابخانه و موزه
حاج حسینآقا ملک از آغاز به گسترش کتابخانهٔ خود میاندیشید و برای آن بنای بزرگتری را پیشبینی میکرد. تا اینکه در تاریخ ۲۹ تیر سال ۱۳۲۹ خورشیدی، قطعه زمینی بزرگی را در «باغ ملی» تهران برای ایجاد بنای جدید کتابخانه وقف کرد. ساخت بنای جدید کتابخانه در زمان حیات خود حاج حسینآقا ملک ممکن نشد، اما سرانجام آستان قدس رضوی، ساخت بنای جدید را در سال ۱۳۶۴ خورشیدی آغاز کرد. این بنا، سرانجام در سال ۱۳۷۵ خورشیدی به انجام رسید.
نسخههای بینظیر در کتابخانه ملک
کتابخانه ملک در حال حاضر یکی از شش کتابخانهٔ بزرگ کشور در زمینهٔ نسخههای خطی است. از قدیمیترین نسخههای موجود در این کتابخانه میتوان به رسالهٔ «الاصول بالاسطقسات» (کتابت سال ۳۴۳ قمری)، رسالهٔ «الثمره» (کتابت سال ۳۷۱ قمری) و «قرآن» منسوب به «امام حسن مجتبی علیهالسلام» اشاره کرد. از دیگر نسخههای خطی این مجموعه میتوان به نسخهٔ نفیس «شاهنامه» فردوسی، نسخهٔ نفیس «خمسه» نظامی که در سال ۱۳۹۰ به همراه نسخ دیگر اثر در کتابخانههای مرکزی دانشگاه تهران، مدرسهٔ شهید مطهری، موزه ملی و کاخ گلستان در برنامهٔ «حافظه جهانی» یونسکو به ثبت رسید و نسخههایی از «وندیداد ساده» به خط «دین دبیره»، اشاره کرد. همچنین میتوان به نسخههای کتابت شده توسط استاد خوشنویسی چون «قبلهالکتاب»، «یاقوت مستعصمی»، «علاءالدین تبریزی»، «میرزا احمد نیریزی»، «درویش عبدالمحید قادری» و شاهدخت «امه سلمه» قاجار اشاره کرد. در زمینهٔ کتابهای «چاپ سنگی» میتوان به آثاری مصوّر اشاره کرد، ازجمله «طوفان البکاء»، «الف و بای»، «هزار و یک شب» و «مرآت البلدان». همچنین میتوان به کتابهای «چاپی قدیمی» از جمله «القانون فی الطب» ابنسینا (رم، سال ۱۵۹۳ میلادی) یا کتاب «عجب العجایب» شروانی (کلکته، سال ۱۲۲۸ قمری) نام برد.
این کتابخانه دارای منابعی به زبانهای گوناگون (۳۱ زبان به جز فارسی، عربی، ترکی و اردو) است. از قدیمیترین آنها نیز میتوان به «انجیل» منتشر شده در سال ۱۶۱۱ میلادی یا «سفرنامه توماس هربرت» منتشر شده در سال ۱۶۳۸ اشاره کرد. از نشریات قدیمی این کتابخانه میتوان به روزنامههای «وقایع اتفاقیه»، «علمیه دولت علیه ایران»، «روزنامه نظامی علمیه و ادبیه»، «حبل المتین» و «سالنامه ایران» اشاره کرد.
خدمات کتابخانه ملک
«کتابخانه ملی ملک»، با دو تالار مطالعهٔ عمومی و تالار ویژهٔ محققان و نشریات، خدمات و امکانات گوناگون به علاقهمندان و پژوهشگران ارائه میدهد. امکاناتی از قبیل در دسترس قرار دادن کتابهای چاپی، منابع مرجع، دیداری و شنیداری و شبکهٔ جهانی اینترنت، خدمات مشاوره در جستوجو و دستیابی به اطلاعات تخصصی پایگاههای اطلاعاتی کتابخانه و دیگر مرکزهای همسان دارد. افزون بر آن، ارائهٔ تصویر نسخههای خطی و چاپ سنگی با شرایط ویژه بهصورت حضوری و غیرحضوری انجام میشود.
همچنین کتابخانه بخشهای فنی را فراهم آورده و سفارش منابع اطلاعاتی، فهرستنویسی و سازماندهی منابع اطلاعاتی و فناوری اطلاعات را داراست. بهرهگیری از خدمات تالارهای کتابخانه برای همگان با ارائه کارت معتبر شناسایی آزاد است.
گنجینهای سه هزار ساله
موزه ملی ملک، گنجینهای سه هزار ساله از آثار و اشیای ارزشمند تاریخی دارد. آثار موزه ملک اکنون در ۱۱ تالار دائمی و دو تالار و نگارخانه ویژهٔ برپایی نمایشگاههای دورهای، به ترتیب زیر به نمایش درآمدهاند.
تالار سکه، نشان و مدال
هزاران قطعه سکه و مدال تاریخی از دوران پیش از هخامنشی (از سدهٔ ششم پیش از میلاد) تاکنون، به همراه نقشههای تاریخی از پهنهٔ جغرافیایی ایران در هر دورهٔ تاریخی و توضیحاتی دربارهٔ سلسلهٔ حکومتهای ایران از دورهٔ هخامنشی تا امروز در این موزه قرار دارند.
تالار آثار خاندان غفاری و کمالالملک
مجموعه تابلوهای نقاشی «محمد غفاری»، نقاش سرشناس تاریخ معاصر ایران، به همراه آثار هنرمندان دیگر «خاندان غفاری» همچون «ابوتراب» و «ابوالحسنخان» در «تالار آثار خاندان غفاری و کمالالملک» به چشم میخورد.
تالار تک اثر
تالار تک اثر، نمایشگاهی فصلی برای نمایش یک اثر از مجموعه آثار نادیده موجود در مخزنهای آثار موزه، همراه با تابلوها، توضیحات و نماهنگهای جذاب است.
تالار حاج حسینآقا ملک
مجموعه شرح حال، آثار، دستنوشتهها، تصویرها و دیگر وسایل شخصی حاج حسینآقا ملک به همراه تندیسی زیبا و هنرمندانه از وی، همراه با نقشهٔ بزرگ موقوفات ملک در خراسان و بازطراحی اتاق شخصی وی در خانهٔ پدری در تالار حاج حسینآقا ملک مشاهده میشود.
آثار برجستهترین و نامدارترین خوشنویسان جهان در موزه ملک
موزه ملک مجموعهای از آثار برجسته خوشنویسی از بزرگترین و نامدارترین خوشنویسان ایران و جهان اسلام مانند «یاقوت مستعصمی»، «علیرضا عباسی»، «میرعماد»، «احمد نیریزی»، «درویش عبدالمجید طالقانی»، «میرزا غلامرضا اصفهانی» و … را در خود جای داده است. علاوه بر آن آثار نگارگری، لاکی (روغنی)، اسناد و نسخههای نفیس خطی، با ویژگی نمایش سیر دگرگونی و تکامل خطهای ایرانی-اسلامی از خط کوفی تا خط نستعلیق در تالار خوشنویسی و نگارگری موزه ملک به چشم میخورد.
تالار آثار لاکی
مجموعه قلمدان، جلد لاکی، قابآینه و سرچسبدانِ آراسته شده با نقاشی لطیف و شاعرانهٔ هنرمندان ایرانی از دورههای صفوی و قاجار در این تالار چشمنوازی میکند.
تالار آثار اهدایی بانو عزتملک
گنجینهای از تابلوهای نقاشی قاجاری، نسخههای خطی، قلمدان، اسناد تاریخی همچون وقفنامه و مبایعهنامه، سرقلیان و آثار لاکی در تالار آثار اهدایی «بانو عزتملکِ ملک» به چشم میآید.
تالار نمایشگاههای دورهای
نمایشگاهی پژوهشمحور برای نمایش آثار تاریخی به ویژه نسخههای خطی بر پایهٔ پژوهشهای کارشناسان در گسترهٔ فرهنگ و تمدن اسلامی-ایرانی در این تالار موجود است.
تمبرهای نفیس جهان و ایران
مجموعهای گزیده از نفیسترین تمبرهای جهان و ایران در تالار تمبر موزه ملک به نمایش گذاشته شده است.
تالار هزار داستان
رنگینکمانی جذاب از نسخههای خطی تاریخ تمدن اسلام و ایران بر پایهٔ روایتگری و داستانسرایی، همراه با نگارههایی از داستانهای پرآوازهٔ تاریخی در تالار هزار داستان به نمایش درآمده است.
تالار هنر و زندگی
«هنر و زندگی» عنوان تالار گنجینه آثار و اشیای تزیینی در شاخههای گوناگون هنری با هدف نمایش زیست روزمره در تاریخ است.
تالار فرش
مجموعه فرش شامل ۳۴ تخته قالی و قالیچه از نقاط مختلف ایران که به وسیلهٔ زبدهترین بافندگان دو سدهٔ اخیر بافته شدهاند.
تالار علوم اسلامی
معرفی طبقهبندی دانشها در تمدن اسلامی-ایرانی، به همراه نمایش گزیدهٔ دستاوردهای دانشمندان مسلمان در علوم دقیق در این تالار به چشم میخورد.
نگارخانه
نگارخانه، مکانی برای برپایی نمایشگاههای گوناگون موزهای در گسترهٔ فرهنگ و هنر اسلامی-ایرانی است.
فناوریهای نوین در مجموعه ملک
بهرهگیری از فناوریهای نوین دیجیتال به ویژه نمایشگرهای لمسی و امکانات شنیداری و دیداری از ویژگیهای برخی از تالارهای موزه به شمار میآید.
مجموعهٔ موزه و کتابخانه ملک، علاوه بر کتابخانه و موزه، شامل بخشهایی برای مرمت آثار، مستندسازی به روش اسکن و عکاسی صنعتی و صحافی است.
فروشگاه محصولات فرهنگی موسسه، تولیدات گوناگون مرتبط با حوزهٔ فرهنگ و هنر اسلامی-ایرانی در زمینههای کتاب و کتابچه، اشیای تزیینی هنری، اقلام و کالاهای تبلیغاتی، آثار دیداری و شنیداری و هدایای فرهنگی را به مخاطبان ارائه میدهد.