مروری بر موقوفات آستان قدس رضوی برای کمک به در راهماندگان، غریبان و زائران پیاده
در راه ماندند اما درمانده نشدند
در راه ماندند اما درمانده نشدند. غریب بودند و دور از وطن، اما چشمشان به یاری غریبالغربایی بود که مأمن همه پناهآورندگان به آستانش است؛ آستانی که درش همیشه به روی غریبه و آشنا باز است. واقفان نیکاندیش بسیاری هم از سر ارادت به سلطان خراسان، هرآنچه میتوانستند را وقف کردند تا هیچکدام زائران این حرم، دور از خانه و کاشانهشان نمانند. واقفانی چون سیدلطیف شاهحسینی، امیر جلالالدین سیدمحمد، میرزا محمدزمان پسر امیر بهاءالدین حسینی عاملی، شاهوردیخان و ... که اموال و املاکی را برای کمک به زوّار غریب و ابنالسبیل وقف کردند.
امیدی برای ادامه مسیر
سفر بود و خطرات و اتفاقات احتمالی که ممکن بود برای هرکسی پیش بیاید. احتمال داشت در راه گرفتار سوز و سرمای شدید شوند، یا راهزنان و غارتگران آنها را چپاول کنند. بیمار و گرفتار شوند و یا به علت فوت اطرافیان مجبور شوند روزهایی بیشتر از آنچه انتظارش را داشتند در مشهد بمانند. این شرایط برای بسیاری از زائران پیش میآمد و در آن حال چشم امیدشان فقط به آستان مهربان حضرت رضاg بود. عریضه مینوشتند و طلب کمک میکردند تا بتوانند به شهر و دیارشان بازگردند.
زائران این عریضهها را خطاب به خدّام و یا صاحب منصبان آستانه مقدسه مینوشتند و کمکها را با دستور متولّیباشی و تحویلداران آستان دریافت میکردند. آستان قدس هم با تکیه بر موقوفات این حوزه، عموماً به همه درخواستها پاسخ مثبت میداد و بیدرنگ اجابتشان میکرد.
از بررسی وقفنامههای آستان قدس رضوی چنین برمیآید که وقف بر زائران و افراد در راهمانده به ویژه در دوره صفویه در زُمره یکی از مصرفهای اصلی برخی از موقوفهها به شمار میآمده است. اسنادی هم از این دوره به جامانده که گواهی است بر کمکهای مالی آستان به زائران در راهمانده مشهدالرضا. کمکهای مالی که عموماً از درآمد حاصل از موقوفات این حوزه تأمین میشد و از ۵۰۰ دینار تا ۵۰۰۰ دینار متغیر بود.
سیدلطیف شاهحسینی یکی از این واقفان بود که موقوفاتی را در سال ۹۴۰ قمری برای زائران و ابناءالسبیل به جا گذاشت. امیر جلالالدین سیدمحمد نیز موقوفاتی را به همین منظور در ۹۵۰ قمری وقف کرد. موقوفه دیگری هم از طرف سیدلطیف شاهحسینی در سال ۹۴۰ قمری برای مصارف زائران شیعه ۱۲ امامی در راه مانده وقف شد. میرزا محمدزمان پسر امیر بهاءالدین حسینی عاملی نیز در شوال ۱۰۸۳ قمری موقوفهای را برای خرج غریبان و زائران اختصاص داد. شاهوردیخان نیز دیگر واقفی بود که یک باب کاروانسرا، ۱۱ باب مغازه و یک باب حمام در مشهد (در خیابان سفلی) را در ربیعالثانی ۱۰۹۱ قمری وقف مصارف مختلفی از جمله کمک خرج زائران فقیر و در راهمانده آستانه کرد. مازاد درآمد مزرعه شادکن واقع در خارج دروازه نوغان که در سال ۱۲۸۸ قمری وقف بر دارالشفای حضرت شده بود هم توسط واقف آن یعنی محمدناصرخان قاجار ملقب به ظهیرالدوله وزیر دیوانخانه عدلیه برای کمک به زوّار فقیر معطلمانده ولو ابنالسبیل وقف شد.
بهشت در انتظار زائران پیاده
آبادی به آبادی را پشت سر گذاشتند، از این ولایت و آن ولایت گذر کردند، از شهر و دیارشان دورتر شدند تا به خانه امیدی برسند که درش به روی همه باز است. فرسنگها راه را به عشق رسیدن به گنبد طلای خورشید خراسان با پای پیاده آمدند. اما در این راه چراغهای روشن کاروانسرا در دل تاریکی بیابان، نور امید را به دل این زائران پیاده میتاباند. نور امیدی که نوید نزدیکتر شدن به مشهدالرضا را میداد. بسیاری از کاروانسراها به همت واقفانی بنا شده است که میخواستند قدم به قدم زیارت را برای این گروه از زوّار هموارتر کنند؛ سخاوتمندانی که نسلشان به روزگار ما هم رسیده تا در روزهایی که همه دلهای شیعیان روانه حریم رضوی است، به استقبال زائران پیاده حضرتg بروند و از کفش و لباس گرفته تا غذا و اسکان را برایشان مهیّا کنند.
پیشینه وقف برای زوّار
اما پیشینه وقف برای زوّار پیاده مشهدالرضا به قرنهای قبل بازمیگردد. یکی از قدیمیترین نمونههای آن موقوفه خواجه علاءالدین حاجی است. او در ۱۰ جمادیالثانی ۹۳۳ قمری موقوفهای را برای احداث رباطی از خشت و سنگ در بلوک رخ اختصاص داد تا مکانی برای اسکان مسافران و یا خروج مسافرانی که از طواف روضۀ منوره برمیگشتند، فراهم شود.
حاجی کلبعلی تاجر بادکوبها هم در سال ۱۳۶۳ قمری موقوفهای شامل چند باب تیمچه در بست خیابان اولیا (بالاخیابان) را وقف کرد و یک سوم عواید حاصل از این املاک را برای تهیه کفش برای زائران پیاده اختصاص داد. موقوفۀ بعدی هم تعدادی دکّان واقع در خیابان اولیای مشهد است که توسط میرزا مهدی لشکرنویس در سال ۱۲۷۵ قمری وقف آستانه شد و عمدۀ مصارف آن نیز ویژه کمک به مخارج زائران از جمله زائران پیاده، مسافران و زائران فقیر معین شد.
معتمدالسلطان میرزا عبداللهخان مستوفی پیرزاده هم از جمله این واقفان است که در سال ۱۳۱۰ قمری چند پارچه ملک و تعدادی مستغلات را در شهر رشت برای مصارف زائران پیاده مشهد وقف کرد.