سنت حسنه وقف پیش از اسلام هم در میان برخی اقوام وجود داشته اما با توجه به تأکید آن در فرهنگ اسلامی، بین مسلمانان گسترش زیادی پیدا کرده که یکی از نتایج آن توسعه اماکن زیارتی بوده است. حرم مطهر رضوی نیز به عنوان قطب زیارتی ایران از این موضوع مستثنی نبوده و پایه و اساس شکلگیری آن بر اساس همین سنت نیکو بنا شده است.
گسترش تدریجی این موقوفات، تشکیلات منسجمی را برای اداره آن میطلبید که امروز ما آن را به عنوان آستان قدس رضوی میشناسیم. نهادی که به عنوان بزرگترین و قدیمیترین نهاد وقفی در ایران شناخته میشود و یکی از رسالتهای اصلیاش کمک به افرادی بوده که از راههای دور و نزدیک برای زیارت به مشهد میآمدند و میآیند. هرچند برای امور مربوط به زائران، موقوفات اختصاصی بسیاری وجود دارد اما این نکته را باید در نظر گرفت که عایدات حاصل از تمامی موقوفات آستان به صورت مستقیم یا غیرمستقیم برای تسهیل امر زیارت و رفاه حال زائران اختصاص یافته است چراکه بسیاری از مراکز و تأسیسات داخل و خارج حرم مطهر و کلیه خدمات ارائه شده و حتی حضور خدام جهت ارائه تسهیلات و خدمات رفاهی به زائران به وجود آمده است.
قدیمیترین نهاد موقوفه زوّاری در سال ۹۴۰ قمری توسط سیدلطیف شاه حسینی وقف شد و این واقف، عواید موقوفه خود را برای سه گروه زائران مشهدالرضا، در راهماندگان و شیعیان ۱۲ امامی وقف کرد. اما پیش از آن عتیقعلی منشی هم موقوفهای را در سال ۹۳۱ قمری برای فقرا، مساکین و صادرین و واردین اختصاص داد که از محل عایدات آن بارها به زائران امام هشتم (ع) کمک شده است. در طول دههها و سدههای بعد نیز نام واقفان بسیاری از طبقات مختلف اجتماعی در کنار این اسامی نشسته است، از پادشاهانی چون شاهعباس اول و متولیان آستان قدس نظیر میرزا فضلالله وزیرنظام و میرزا سعیدخان انصاری گرفته تا سایر رجال دینی، تجار و بازرگانان، وزراء و رجال درباری، صاحبمنصبان نظامی، حکمرانان محلی و شاهزادگان افرادی بودند که به سبب ارادت به صاحب این بارگاه ملکوتی، بخشی از دارایی خود را برای این حرم و زائران آن وقف کردند. این موقوفات علاوه بر تنوع پایگاه اجتماعی واقفان، از نظر نوع و مصارف آن هم تفاوتهای گستردهای داشت. زمین زراعی، چاه آب، دکان و کاروانسرا و... موقوفات متنوعی بود که برای تأمین هزینه لباس، پوشاک، درمان، اطعام گرسنگان، کمک به درراهماندگان و... و با هدف کمک به زائرانی که از راههای دور و نزدیک برای زیارت به مشهد میآمدند، وقف میشد.
هرچند شاهان و امرای تیموری به وقف کردن اموال و انجام امور خیریه توجه داشتند و با وقف اموال خود بر مزارات، خانقاهها و اماکن مذهبی ضمن تأکید و ترویج فرهنگ اسلامی زمینه زیارت قبور بزرگان و اماکن متبرکهای چون مکه را فراهم میکردند اما زمینههای پیدایش موقوفههای زواری در مشهد از دوران حکومت صفویان آغاز شد. سیاستهای حکومت آنان در حمایت از اماکن زیارتی و اشاعه فرهنگ دینی و زیارت در جامعه سبب شد تا علاوه بر خود پادشاهان، اعیان، اشراف و بزرگان آن عصر هم جزو پیشگامان نهادهای وقفی زواری به ویژه زائران مشهد باشند.
وقف برای مصارف آستان قدس از سال ۱۰۰۰ قمری آغاز و در دوره شاهطهماسب توجه ویژهای به حرم مطهر شد. هرچند دوره صفویان دوره شکوفایی وقف بود اما مطالعات بیشتر نشان میدهد که این رویه در همان زمان هم با توجه به شرایط مختلف سیاسی و اجتماعی با ضعف و قوت همراه بوده است. از بررسی مصارف موقوفات دوره صفوی چنین برمیآید که نیّت واقفان در سالهای مختلف متفاوت بوده است. گاه معطوف به مصارف حرم مطهر، گاه برای مصارف شخصی اما عمدتاً برای مصارف در امور عام به خصوص زوّار مانند تغذیه، پوشاک، هزینههای مربوط به مدت اقامت و هزینههای راه و سفر وقف میشده است.
ابوالفضل علیالحسینی شاعر (ربیعالثانی ۹۵۷ قمری)، بیکآقاخانم ذوالقدر دختر اسماعیلبیگ (ربیعالثانی ۹۹۷ قمری)، شاه گنجعلیخان زنگ (۱ رجب ۱۰۲۴ قمری)، مهدیقلیبیک میرآخرباشی (۱۰۱۱ قمری)، میرزا محمدعلی ابن محمدشریف شهربابکی (۱۱۴۷ قمری) از جمله واقفانی بودند که تمام یا بخشی از موقوفه خود را در این دوره به زائران مشهد مقدس اختصاص دادند.
از بررسی اسناد پس از دوره صفویه چنین به نظر میرسد که سفرهای زیارتی دستکم در دوران آغازین حکومت قاجار با رکود و عدم رونق همراه و آستانه با کمبود منابع مواجه بوده و از این رو قادر به پاسخگویی به درخواستهای زائران نبوده است.
هرچند که در نیمه دوم حکومت قاجار اوضاع مشهد و آستانه رو به بهبود رفت اما نقش موقوفهها در تسهیل و افزایش سفرهای زیارتی به مشهد را نمیتوان نادیده گرفت. به تناسب افزایش این موقوفههای جدید که دارای مصارف زوّاری نیز بودند عریضهها و درخواستهای بیشتری هم از سوی زائران مطرح میشد که پاسخ مثبت دریافت میکردند.
در همین دوره بود که بسیاری از رجال حکومتی، درباریان و حتی خود متولیان آستان نیز آستین همت را بالا زده و موقوفههایی را جهت رفع نیازهای زائران مشهد وقف کردند و زمینهساز افزایش نسبی جمعیت زائران مشهد شدند. به پشتوانه این موقوفات، آستان مقدس رضوی هم در آن دوره توانست کمکهای بیشتری را به زائران بپردازد. تعداد زیاد عریضهها و درخواستهای کمک به جاماندهها، از سوی زائران در این سالها گواه این موضوع است.
مطابق اسناد میتوان گفت که بیشترین افراد استفادهکننده از منافع موقوفات زوّاری، جمعیت سادات فقیر یا غنی اعم از زائر یا مجاور بودند. البته گروههای دیگر زوّار مانند فقرا، غربا، خارجیها و زنان بدون سرپرستی که در کسوت زائر به مشهد میآمدند هم مشمول این کمکها از محل موقوفههای زوّاری بودند.