دارالشفائی با بیش از ۵ قرن سابقه
خدمات درمانی در آستان قدس رضوی از سابقه دیرینهای برخوردار است. از گذشته تاکنون در کنار مضجع مطهر امام رضا(ع) مرکز درمانی وجود داشته و زائران و مجاوران از خدمات آن بهرهمند بودهاند. اهمیت سلامت و درمان زائران موجب شده تا موقوفاتی به این مهم نیز اختصاص یابد. محتوای اسناد تاریخی آستان قدس رضوی نشان میدهد دایر شدن شربتخانه، دارالشفاء، بیمارخانه و ... همه در جهت خدماترسانی سلامت زائران بوده است.
به مرور زمان و از محل درآمد و مصارف موقوفات، مراکز درمانی و بیمارستانهای دیگری در شهر مشهد و دیگر شهرها تأسیس شدهاند. درمانگاه دارالشفاء، بیمارستان منتصریه، بیمارستان امام رضا(ع) و بیمارستان فوقتخصصی رضوی، بخشی از فعالیتهای آستان قدس رضوی در حوزه سلامت محسوب میشود.
اسناد و مدارک موجود نشان میدهد که تاریخ پزشکی در آستان قدس رضوی با وقف پیوند خورده است به طوری که واقفان بخشی از دارایی خود را به این امر مهم اختصاص دادهاند.
آغاز فعالیت دارالشفا از دوره صفویه
دارالشفاء بیش از ۵ قرن در مداوا و درمان بیماران سابقه دارد. بر اساس قدیمیترین نسخ و اسناد موجود، فعالیت دارالشفاء امام از زمان شاه اسماعیل اول در دوران صفویه به سال ۹۳۰ هجری قمری باز میگردد. از آن زمان به بعد دارالشفاء امام به فراخور زمان تغییر مکان داشته است. این مؤسسه درمانی در ابتدا زیر نظر یکی از بیوتات حرم مطهر رضوی به نام شربتخانه بوده و تا دوره صفویه زیر مجموعه شربتخانه فعالیت کرده است. برخی بر این عقیدهاند که دارالشفای قدیم رضوی در کنار در خروجی مسجد گوهرشاد از کارهای الغبیک و مربوط به نیمه اول سده نهم هجری بوده که تا پادشاهی فتحعلیشاه به علت قدمت زیاد، چندین نوبت مرمّت و بازسازی شده است. در زمان شاه طهماسب صفوی، دارالشفای مشهد رضوی رشد چشمگیری داشته و از موقعیت بسیار خوبی برخوردار بوده، چرا که این شاه، علاقه زیادی به گسترش دارالشفای رضوی از خود نشان داد، به طوری که بسیاری از بزرگان به خدمت در حرم مطهر رضوی و دارالشفاء افتخار میکردند.
بعدها در سال ۱۲۷۷ با انتصاب سید میرزا جعفرخان معروف به مشیرالدوله و مهندسباشی به عنوان متولی آستان قدس رضوی تحول بزرگی در تشکیلات از نظر مکانی و اداری ایجاد شد. به دستور سید میرزا جعفرخان مشیرالدوله، ساختمانی به عنوان دارالشفاء در بالاخیابان جنب باغی از موقوفات آستان قدس رضوی، دارالشفاء احداث شد. این مرکز درمانی چندین نوبت نیز بازسازی شد. در نهایت در سال ۱۳۳۶ با تلاش دکتر امیراعلم بعد از ۵۰ سال ساختمان دارالشفا تخریب و ساختمان جدید با کمک افراد نیکوکار و کمک آستان قدس رضوی با زیربنای ۳۶۵۰ متر مربع در دو طبقه با امکانات بیشتر ساخته شد که به دارالشفای رضوی معروف شد. بعدها در دوره پهلوی نیز دارالشفاء چندین دوره تعمیر و مرمت شد. رضاشاه در سفری به مشهد ضمن بازدید از دارالشفاء دستور ساخت بیمارستان جدید و مجهزی میدهد و از طرف آستان قدس رضوی، دارالشفاء به طور موقت در باغ هشتآباد نزدیک به دروازه بالاخیابان منتقل و پس از تخریب ساختمان قدیم مهمانسرا در بست بالاخیابان، دارالشفاء به ضلع جنوبی صحن عتیق منتقل میشود.
پس از انقلاب اسلامی نیز، در اواخر سال ۱۳۵۸ ساختمان جدید دارالشفاء در سه طبقه متصل به صحن آزادی در بست پایینخیابان ساخته شد و در عید فطر سال ۱۳۵۹ به طور رسمی به بهرهبرداری رسید.
پس از انقلاب، توسعه دارالشفاء مورد توجه جدّی بوده، به طوری که در سال ۱۳۷۰ در یک ساختمان سهطبقه متّصل به صحن نو در بست پایینخیابان قرار داشت و به تمامی وسایل و تجهیزات مجهز بود که در آن زمان، روزانه صدها بیمار و دردمند از زائران و ساکنان مشهد در دارالشفاء مداوا میشدند. در اواخر سال ۱۳۷۹، مجدداً دارالشفاء به محل درمانگاه رازی واقع در بست بالاخیابان منتقل شد.
ساختمان فعلی دارالشفاء
در حال حاضر و با تغییر مدیریت، دارالشفاء به ضلع شرقی بست شیرازی، جنب بازار غدیر منتقل شده و با امکانات و تجهیزات جدید و کاملاً پیشرفته و مطابق با استانداردهای بینالمللی و همچنین تغییر ماهیّت درمانگاهی به مرکزی بیمارستانی، دسترسی آسان و راحت زائران و مجاوران را به امکانات مناسب و مطلوب درمانی، میسر کرده است. این ساختمان در ۱۲ آبان سال ۱۳۸۸ مصادف با عید غدیر در ۴ طبقه با متراژ ۴۹۳۹ متر مربع و با اعتبار ۴۰ میلیارد ریال بنا شد. در ساختمان جدید تجهیزات پزشکی بهروز مانند دستگاههای کالر داپلر رنگی در بخش رادیولوژی، اکو کاردیوگرافی قلبی، آندوسکوپی، اسپیرومتری، دستگاههای شنواییسنجی، تجهیزات پیشرفته مربوط به اورژانس و احیای قلبی به کار گرفته شده است. همچنین کلینیک تخصصی دارالشفاء امام شامل تخصصهای دندانپزشکی، قلب و عروق، چشم، گوش، حلق و بینی، مغز و اعصاب، داخلی، روانپزشکی، داخلی و گوارش، کلیه و فشارخون، پوست، ارتوپدی، زنان و زایمان و اطفال، دیالیز، واحد طب کار و واحد خادمان سلامت است.
در حال حاضر در دارالشفاء، ارائه خدمات پزشکی و درمانی اعم از ویزیت، آزمایشها، رادیولوژی، تزریقات، دندانپزشکی و سایر خدمات پاراکلینیکی ارائه میشود و در صورت امکان کمکهای رایگان به بیماران و خانوادههای مستمند بهخصوص زائران آستان قدس رضوی اختصاص مییابد.
امروزه دارالشفاء که در جوار دوربرگردان شیخ طوسی حرم مطهر رضوی است که در سال ۸۸ در ابتدای خیابان شیرازی بنا شده، مکانی نامآشنا برای زائران دور و نزدیک این آستان مقدس است. این مرکز درمانی به صورت شبانهروزی در بخشهای مختلف زیر نظر مؤسسه خدمات درمانی آستان قدس رضوی پذیرای بیماران زائر و مجاور است. همچنین به پشتوانه فعالیت این مؤسسه، امروزه شاهد فعالیت شبانهروزی پایگاههای فوریتهای پزشکی در اماکن متبرّکه رضوی هستیم تا خدمات درمانی به بیماران اورژانسی زائر و مجاور در کمترین زمان ممکن ارائه شود. مرکز مجهز اورژانس صحن امام حسن مجتبی(ع) با ۸ تخت بستری موقت نیز مهمترین پایگاه فعال این مؤسسه به شمار میآید که با مشارکت خادمیاران سلامت به ارادتمندان حضرت رضا(ع) خدمات میدهد. همچنین دارالشفاء نیز دارای ۸ پایگاه ثابت و اورژانس فوریتهای پزشکی در صحن امام حسن مجتبی(ع) در داخل حرم مطهر است که خدمات اورژانسی به زائران حضرت ارائه میدهد.
تعداد کادر درمان اعم از پزشک و پرستار در دارالشفاء بالغ بر ۲۱۰ تن است و این مرکز به چهار دستگاه آمبولانس تویوتا برای حمل بیماران مجهز شده است. به تازگی نیز یک دستگاه رادیولوژی دیجیتال به جمع تجهیزات پزشکی این مرکز بیمارستانی افزوده شده که در ۵ ثانیه، تصاویر را دریافت و بازسازی میکند. یک دستگاه زمینشوی و دو دستگاه صندلی مخصوص نمونهگیری برادران و خواهران در بخش آزمایشگاه در سال جاری برای دارالشفاء خریداری شده و دو دستگاه آب سردکن نیز از طرف نذورات آستان قدس رضوی به این مکان اهدا شده است.
در سال ۱۴۰۲، ۷۲۱ هزار و ۱۵۴ زائر و مجاور از خدمات درمانی دارالشفاء بهرهمند شدهاند که این میزان از ابتدای سال ۱۴۰۳ به ۴۱۷ هزار و ۶۳۶ بیمار میرسد. از ابتدای ۱۴۰۳ نیز ۱۸۰ هزار و ۵۶۲ بیمار به پایگاههای اورژانس حرم مطهر رضوی مراجعه و از خدمات درمانی بهرهمند شدهاند.
رسیدگی به بیماران نیازمند
وقفنامههای بسیاری در زمینه ارائه خدمات درمانی به زائران حضرت امام رضا(ع) وجود دارد که در بین آنها ۵ وقفنامه به طور مشخص به ارائه خدمات رایگان به نیازمندان اختصاص داشته است. دارالشفاء امام رضا(ع) از محل درآمد این موقوفات، هزینههای ارائه خدمات درمانی به نیازمندان را تأمین میکند. ارائه خدمات درمانی به نیازمندان از گذشتههای دور، نیّت برخی از واقفان و خیّران بوده و در همین راستا، بخشی از املاک و داراییهای خود را به این امر اختصاص دادهاند.
از ابتدای تأسیس دارالشفاء امام رضا(ع) در صورتی که تشخیص داده شود که بیمار نیازمند است، خدمات دارالشفاء به صورت رایگان به او ارائه میشود و در صورت نیاز از بهرهمندی خدمات سایر مراکز درمانی، هزینه آن خدمات هم توسط اداره رفاه زائران پرداخت میشود. به سایر بیماران نیازمند نیز با تشخیص سوپروایزر تخفیف ارائه میشود.
البته خدمات درمانی رایگان به نیازمندان، صرفاً شامل معاینه نمیشود بلکه براساس تشخیص پزشک، خدمات دیگری نظیر آزمایش، تزریقات و ... به بیماران ارائه میشود. دارالشفاء در کنار پایگاههای اورژانس حرم مطهر رضوی به صورت شبانهروزی فعالیت میکند تا زائران بارگاه منور رضوی با جسمی سالم و روحی سراسر از معنویت، مرقد مطهر حضرت امام رضا(ع) را زیارت کنند.