یکی از سرفصلهای هزینهای موقوفههای آستان قدس خدام تنظیف است؛
عطر خوش حرم، ارمغان موقوفات
عطرافشانی در حرم منور و اماکن رضوی را «تعطیر حرم مطهر» میگویند. این مراسم با استفاده از عطر، گلاب، مشک، عنبر، عود، اسپند و کندر، از دیرباز در آستان ملکوتی امام هشتم(ع) انجام میشده است و اسناد تاریخی موجود در آرشیو اسناد آستان قدس رضوی، آن را تأیید میکند.
تنظیف و تعطیر حرم مطهر رضوی نیز به گونهای مورد توجه واقفان آستان قدس رضوی قرار گرفته است که حتی ذراتی غبار و یا گلولای را بر دامن زائران حضرت رضا(ع) مورد اشاره قرار دادهاند. سالانه بیش از صدها تن گلاب، چندین تن اسانس و بیش از چند هزار کیلوگرم کندر، اسپند، عود، گلپر و زغال صرف عودسوزی و خوشبو کردن فضای صحنهای حرم مطهر میشود. تنظیف و تعطیر حرم مطهر، بخشی از موقوفات آستان قدس رضوی است که عواید حاصل از این رقبات وقفی طبق نیات واقفان برای تنظیف صحنهای حرم مطهر در فصول مختلف سال، فتیلههای عنبرسوز، جاروبهای حرم مطهر و مصرف گلاب در روزهای خاص تعیین شده است.
در طومار واقفان آستان قدس رضوی نام ۱۲ واقف با ۲۲ رقبه وقفی به چشم میخورد که تنظیف و تعطیر حرم مطهر امام رضا(ع) را از ضروریترین نیازهای مجموعه حرم مطهر عنوان کردهاند. انواع مزارع، قنات، باغ، زمین، کاروانسرا، حقابه، منزل و مغازه در شهرهای مختلف، برخی از رقبات وقفی خاص تنظیف و تعطیر حرم مطهر است.
تاریخچه تطهیر و کُر گرفتن حرم مطهر رضوی
تطهیر حرم مطهر رضوی با توجه به ضرورت پاک نگه داشتن این آستان ملکوتی از دیرباز اهمیت خاصی داشته است. البته این تطهیر با نظافت روزمره حرم تفاوت دارد. در صورتی که حوزه روضه منوره نیاز به تطهیر و نظافت شرعی داشته باشد، این خدمت توسط خدام کشیک وقت و با وسایل لازم ارائه میشود. این موضوع از دورههای گذشته در حرم رعایت میشده است. در آرشیو اسناد مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی مجموعهای سند مرتبط با تطهیر حرم از دوره قاجار تا به امروز نگهداری میشود. در این اسناد از تطهیر حرم با عنوان «کربندی»، «کر گرفتن» و یا «کر بستن» یاد شده است. قدیمیترین سند موجود مربوط به این موضوع، به سال ۱۲۳۷ هجری قمری و اوایل دوره قاجار برمیگردد که در آن به تعمیر ظرف کربندی حرم اشاره شده است.
۴۰۰ سال عطرافشانی
موقوفات تنظیف و تعطیر در حرم حضرت رضا(ع) بیش از ۴۰۰ سال قدمت دارد. نگاهی به این موقوفات نشان میدهد که مرحوم «گنجعلیخان زیک» یکی از قدیمیترین واقفان این حوزه به شمار میآید که در سال ۱۰۰۸ هجری قمری تمامی قنات گنجآباد، ۶ دانگ باغ بعلیآباد مشهور به باغ عباسآباد، تمامی منابع و مجاری ۱۳۹ سهم مشاع از سهم قنات بعلیآباد و نیز تمامی کاروانسرای گنجعلیخان واقع در بازار محمودی کرمان را وقف آستان قدس رضوی کرده است. در وقفنامه «گنجعلی خان زیک» معین شده تا از موارد موقوفه ایشان هر ساله مبلغی را به جاروکشی حرم مطهر امام هشتم(ع) اختصاص دهند. جدیدترین موقوفه در این بخش به مرحوم «فتحالله میرزا قهرمانی» در سال ۱۳۵۱ هجری قمری اختصاص یافته که طبق آن دو سهم و هفده ساعت و ۱۰ دقیقه از مدار ۱۶ سهم مزرعه محمدآباد شادمهر را تقدیم آستان قدس رضوی کرده است. مرحوم قهرمانی درآمد موقوفه خویش را پس از کسر هزینه حقالتولیه، صرف روشنایی و تنظیف حرم مطهر رضوی کرده است.
اسنادی ممهور به وقف عطر
در خصوص این موقوفات، به عنوان مثال به موارد مصارف تعیین شده توسط یکی از واقفان اشاره میشود که تنظیف حرم مطهر باید به قسمی صورت گیرد که در سه فصل بهار، تابستان و پاییز از غبار و در زمستان از برف و گل هیچ اثری در حرم نباشد و هر زائر و مجاور که بخواهد در هر مکانی بنشیند، بخوابد و یا غذا صرف کند، دامنش آلوده به ذرات غبار یا گلولای نشود. در سندی دیگر واقف تأکید میکند: بخشی از منافع موقوفه را صرف خوشبویی و تعطیر روضه رضویه که پیوسته مهبط ملائک مقربین و مطاف ارواح مقدسه انبیاء والمرسلین و زائران عالیمقدار است، مقرر دارند. این اسناد که تمامی آن مربوط به دوره قاجار است، شامل صورت هزینههایی است که برای خرید گیاهان معطری مانند عود هندی، کندر، چوب ارسی، سعد کوفی، صندل سفید، علف هندی و ... نوشته شده است تا از آنها برای خوشبو کردن حرم مطهر استفاده شود. در این خصوص به طور نمونه میتوان از عناوین صورت هزینههای صورت گرفته برای خرید گیاهان معطر به منظور سوخت خوشبو کردن حرم مطهر امام رضا(ع) در سال ۱۳۱۷ هجری قمری و خرید گیاهان معطر برای حرم رضوی مانند صندل، عود هندی، کندر و چوب ارسی در سال ۱۲۸۸ هجری قمری نام برد. عطردان، عطرپاش، گلابدان، گلابپاش، بخوردان، بخورسوز، عنبردان، عنبرسوز، عوددان و عودسوز، برخی از وسایلی است که برای این کار استفاده شده است. البته در ابتدا از گلاب و عود برای عطرافشانی حرم مطهر استفاده میشد، اما با گسترش فضاهای سرپوشیده حرم، برای پرهیز از دود حاصل از سوخت عود و عنبر، عنبرسوزی در رواقهای حرم مطهر ممنوع و تنها به فضای صحنها محدود شد.
اداره خدمات عمومی
این اداره زیر مجموعه مدیریت امور رفاه زائران است و بر خدمات تنظیف فضای سبز و پارکینگها نظارت دارد. به همت دو بخش «خدمات تنظیف» و «بهداشت و عطرافشانی» در اداره امور خدمات عمومی ذیل معاونت خدمات زائران حرم مطهر رضوی، خدمات متنوعی همچون تنظیف مستمر، تهیه و توزیع اقلام مصرفی و نظارتهای منظم بهداشتی در صحنها و رواقها و ...، ارائه میشود.
نظافت و غبارروبی مستمر
بخش خدمات تنظیف، وظیفه نظافت، غبارروبی و شستوشوی مستمر در صحنهای مرکزی و پیرامونی، حریم حرم مطهر، پارکینگها، پشتبامها، ارتفاعات دیوارهای صحنها، بهشتهای ثامن، سرویسهای بهداشتی و وضوخانهها و ... را بر عهده دارد. به عنوان مثال به منظور انجام خدمات شستوشوی مکانیزه کف صحنها و حریم حرم، از ۳۰ دستگاه اسکرابر سرنشیندار یا کفشوی خودرویی استفاده میشود. ۹ وضوخانه و همچنین ۱۴۰۰ چشمه سرویس بهداشتی که در ۱۲ نقطه در اماکن متبرکه رضوی وجود دارد، به طور منظم نظافت میشوند. رسیدگی به کبوترهای حرم مطهر و همچنین ارائه خدمات فصلی همچون شستوشوی چتر سایبان حرم مطهر برای استفاده در فصول گرم و آفتابی سال در صحنهای مرکزی و پهن کردن کفپوش در فصول بارندگی و برفی سال، از جمله وظایف این بخش به شمار میآید. در حال حاضر نیز اقلام مورد نیاز برفروبی همچون نمک، کفپوش، پارو و ...، در حدود ۲۲ نقطه در امکان متبرکه رضوی قرار گرفته است تا در لحظه بتوان اقدامات مربوطه را جهت تأمین ایمنی تردد زائران و مجاوران در حرم مطهر انجام داد.
از بازدیدهای بهداشتی تا عطرافشانی
بخش بهداشت و عطرافشانی این اداره نیز در دو حوزه مجزای بهداشت و خدمات تأمین و شارژ عطر در دستگاههای عطرافشان حرم مطهر رضوی فعالیت میکند. این بخش وظیفه انجام بازدیدهای بهداشتی از قسمتهای مختلف حرم مطهر اعم از سرویسهای بهداشتی، دفاتر خدمترسان، مهمانسراهای حضرت رضا(ع)، آسایشگاهها و ...، را بر عهده دارد. اقداماتی نظیر ضدعفونی و سمپاشی در حرم مطهر نیز توسط بخش بهداشت و عطرافشانی انجام میشود.
عطرافشانی در حرم مطهر با استفاده از حدود ۱۳۵ دستگاه عطرافشان صورت میگیرد. حدود ۶۵۰ درام (محفظههایی که عطرهای حرم داخل آنها قرار میگیرد و موجب پاشش عطر میشود)، در داخل این دستگاهها جانمایی شده است. این دستگاههای عطرافشان بر روی دستگاههای هواساز حرم مطهر رضوی نصب شده و با روشن شدن دستگاه هواساز، عطرافشانی انجام میشود. در این میان میتوان گفت که به طور میانگین ماهانه حدود ۳۰۰ لیتر عطر در این آستان مقدس مصرف میشود.
تهیۀ اقلام مصرفی زائران
در طول سال با توجه به میزان حضور ارادتمندان حضرت ثامنالحجج(ع) در این آستان مقدس، به ویژه ایام مناسبتی خاص، به همت اداره امور خدمات عمومی حرم مطهر رضوی، تمهیدات لازم برای تأمین و توزیع اقلام مصرفی و رفاهی مورد نیاز زائران همچون لیوان یکبار مصرف، صابون مایع، مُهر نماز و ... اتخاذ میشود.
آیین مراسم غبارروبی
یکی از باشکوهترین مراسمات در بقعه منورۀ رضوی آیین غبارروبی است که با تشریفات و مقدمات خاصی در چند نوبت از سال، همزمان با اعیاد مذهبی یا میلاد مسعود یکی از معصومان(ع) برگزار میشود.
ابتدا در روز و ساعتی معیّن، حریم رضوی کاملاً خلوت شده و تمام درهای ورودی آن بسته و به اصطلاح «قُرُق» میشود. در این هنگام تولیت عظمای آستان قدس رضوی، درب ضریح مطهر را گشوده و نذورات مردم به تدریج جمعآوری شده و جهت حمل به خزانه حضرت، در کیسههای مخصوص قرار میگیرند. تلاوت روحبخش قرآن کریم توسط قاریان ممتاز از آغاز تا پایان این آیین طنینانداز است و مداحی و مرثیهسرایی برای اهل بیت(ع) بر فضا حکمفرما است. درون مضجع شریف و ضریح مقدس و مطهر رضوی با عطر و گلاب شستوشو داده میشود.
خدمت فوق ضریح
این خدمت هر صبح در ساعت معین توسط سرکشیک یا معاونان وی که هر دو روحانی هستند به شرح زیر انجام میشود: ابتدا نذورات زائران از بالای ضریح جمعآوری شده و روکش ضریح مطهر گردگیری میشود. این اشیا در حضور یک نفر از اداره نذورات و تعدادی از خدّام در کیسههای مخصوص کنار ضریح پلمپ شده و از آنجا جهت تفکیک و تحویل به اتاق نذورات حمل میشوند. پس از تفکیک، نذورات به خزانه حضرت و اشیای زائران که به قصد تبرک ریختهاند، به صاحبانشان برمیگردد. جایگزین کردن ۴ گلدان نقره بسیار زیبا و پر از گل که به مدت ۲۴ ساعت در چهار گوشه فوقانی ضریح مطهر قرار دارد با گلهای دیگر و گلدانهای تازه از دیگر خدمات فوق ضریح است. در اعیاد مذهبی روکش سبز رنگ ضریح در ابعاد ۱۶.۵ متر که بسیار زیبا گلدوزیها و حواشی الوان که نشانه شادی و شادمانی است، تعویض شده و همچنین در ایام سوگواری و رحلت پیامبر اعظم یا شهادت ائمه(ع)، روکش ضریح تعویض و به روکشی مشکی تبدیل میشود.
همزمان با تعویض روکش ضریح، پرچم بالای گنبد نیز به پرچم مشکی یا سبز تبدیل میشود.