از تامین رفاه زائران تا اشتغالزایی و حفظ هنر اصیل ایرانی
نزدیک به چهار دهه از فعالیت شرکت فرش آستان قدس رضوی میگذرد و این مجموعه توانسته علاوه بر تولید سالانه میانگین حدود ۴۰۰۰ متر مربع فرش نفیس دستباف، واحدهای قالیبافی را با هدف اشتغالزایی در استانهای مختلف کشور راهاندازی کند.
شرکت فرش آستان قدس رضوی یکی از شرکتهای زیرمجموعه بنیاد بهرهوری موقوفات آستان قدس رضوی است؛ بنیادی که در کنار تلاش برای بهرهوری بیشتر از موقوفات، اهدافی همچون ایجاد اشتغال و انجام مسئولیت اجتماعی در زمینه حفظ و توسعه میراث هنری را هم بر عهده دارد. این رویکرد و سیاست در شرکت فرش آستان قدس نیز دنبال شده و به همین دلیل است که در این مجموعه، تنها فرش بافته نمیشود، بلکه از ابتدای تأسیس آن، همواره تلاش شده تمام حلقههای زنجیره تأمین فرش دستباف شامل رنگرزی، ریسندگی، طراحی، بافت، پرداخت و عملیات تکمیلی آن، در کنار هم قرار بگیرد و از تأمین مواد اولیه و طراحی گرفته تا محصول نهایی، در این مجموعه به شکل متمرکز انجام میشود.
تا پیش از انقلاب اسلامی، سالها صحنها و رواقهای حرم مطهر رضوی با دستبافتههایی متنوع از نظر طرح و اندازه، که اغلب جزو نذورات اهدایی بود، مفروش میشد و به همین دلیل یکدستی، وحدت رویه، هماهنگی و جذابیت بصری کافی را نداشتند. از طرفی به دلیل تردد مستمر زائران و آسیبهای وارد شده به فرشها، باید برای جایگزینی مستمر آنها هم تدبیری اتخاذ میشد.
بنابراین در ابتدای دهه ۶۰ شرکتی با هدف تهیه و تولید فرشهای با کیفیت و بادوام مختص حرم مطهر رضوی تأسیس شد. کلنگ تأسیس شرکت فرش آستان قدس رضوی در روستایی به نام کنهبست در حدود ۳۰ کیلومتری مشهد زده شد و از آن سالها تاکنون در این شرکت، فرشهای با کیفیت، نفیس و اصیل دستباف برای حرم حضرت رضا (ع) تولید میشود. در حال حاضر نیز تولید این فرشها در دو کارگاه و مجتمع متمرکز در مشهد (کنهبست) و کاشمر انجام میشود.
از ابتدای تأسیس شرکت فرش آستان قدس رضوی تاکنون، به طور متوسط سالانه حدود ۴ هزار مترمربع فرش دستباف تولید شده است. حرم مطهر رضوی یکی از مکانهایی است که با تردد میلیونی زائران و مجاوران در طول سال روبهرو است، همین موضوع باعث شده فرشها در معرض پا خوردن بسیار و فرسایش قرار بگیرند و نیاز به جایگزینی داشته باشند.
بنابراین به میزان تولید فرش در شرکت و مفروش کردن حرم مطهر، به همان نسبت هم فرشهایی از حرم خارج میشوند. بسته به محل قرارگیری فرش که در کدام رواق باشد و چقدر در معرض تردد زائران قرار بگیرد، پس از استفاده به مدت ۵ تا ۱۰ سال، خارج شده و با فرش نو جایگزین میشود.
هنرمندان قالیباف در خدمت تولید فرش
حدود ۵۰۰ قالیباف به طور مستقیم در این شرکت مشغول به کار هستند. علاوه بر این در واحدهایی که با هدف اشتغالزایی در خارج از کارگاههای متمرکز شرکت ایجاد شده، زمینه ایجاد اشتغال برای بیش از ۲۰۰ قالیباف هم فراهم شده است، البته به این تعداد شغل ایجاد شده باید سایر ارکان زنجیره تأمین فرش دستباف را هم اضافه کرد یعنی از بخش رنگرزی تا کسانی که فرآیندهای تکمیلی فرش را انجام میدهند. فلسفه تأسیس شرکت فرش آستان قدس رضوی مفروش کردن حرم مطهر با فرش با کیفیت بوده اما با نگاه و رویکرد کلان مبنی بر اشتغالزایی و این هدف با ایجاد کارگاهها در حومه مشهد و شهرستان کاشمر دنبال شد. علاوه بر آن، حفظ هنر اصیل ایرانی هم مد نظر بوده که در این راستا همیشه سعی شده است دستبافتههای رضوی به دور از هرگونه تقلب و افت کیفیت و همچنین همسو با طرح و نقشههایی که با پیشینه فرش ایرانی پیوند دارند، بافته شوند. بنابراین علاوه بر کیفیت و نفیس بودن، وجوه هنری و اشتغالزایی هم لحاظ شده است. همچنین برای اینکه دستبافتههای رضوی دوام و مقاومت بیشتری در برابر پاخوردگی داشته باشند، با کیفیت بالاتری در مقایسه با فرشهای مورد استفاده در منازل تولید میشوند، به عنوان مثال ضخامت پرز فرشی که برای منزل خریداری میشود بین ۵ تا ۶ میلیمتر است ولی این ضخامت برای فرش نوئی که وارد حرم مطهر رضوی میشود، حدود ۱۳ میلیمتر است.
شستوشوی فرشهای حرم مطهر
سالانه حدود ۴ هزار مترمربع فرش دستباف برای رواقها و مکانهای سرپوشیده حرم مطهر استفاده میشود که البته خیلی بیشتر از این مقدار، فرشهای ماشینی هستند که در صحنها برای هر نوبت نماز پهن میشوند. با توجه به اینکه این فرشها در معرض آفتاب، باران و برف احتمالی هستند نیاز به شستوشوی مداوم دارند. در همین راستا از حدود دو دهه قبل در شرکت فرش آستان قدس رضوی واحد قالیشویی هم راهاندازی شده تا فرشهای دستباف و ماشینی به طور مستمر و بسته به نیازی که به شستوشو پیدا میکنند، به واحد قالیشویی ارسال شوند.
توجه آستان قدس رضوی به فرش دستباف برای مفروش کردن حرم حضرت رضا (ع) با دستبافتههای اصیل ایرانی و هنر ناب این سرزمین، اتفاق بسیار مهمی است. چرا که در زمانه ماشینی شدن فرایندها، توجه به فرش دستباف، خود حمایت بسیار بزرگی است. منظور از حمایت، نقدینگی و ارائه تسهیلات نیست بلکه تفکری است که در راستای توجه به این هنر اصیل ایرانی و حفظ آن و اشتغالزایی وجود دارد و در واقع این حمایت در کنار همه اجزای تولید مشاهده میشود. همین تفکر است که به ما میگوید در تولید و تهیه فرشهای حرم مطهر رضوی برخلاف بسیاری از فرشهایی که امروزه با استفاده از رنگهای شیمیایی تولید میشوند، باید از رنگهای گیاهی با ثبات و طبیعی با کیفیت، پشم مرغوب ایرانی و طرح و نقش اصیل ایرانی استفاده و از هرگونه تقلب در فرش پرهیز شود، این تفکر، بزرگترین حمایتی است که آستان قدس رضوی از این شرکت انجام میدهد.
در روزگاری که فرش دستباف ایرانی متأسفانه به دلایلی دچار مشکلات و کاستیهایی شده است، آستان قدس رضوی تلاش کرده این هنر اصیل در حوزههای مختلف مرتبط با آن حفظ شود. این اقدامات دستاوردهایی همچون تنوعبخشی در طرح و نقش، افزایش تولید، گسترش دایره مشتریان، برندسازی و توسعه اشتغال را در کل جغرافیای کشور به دنبال داشته است. علاوه بر این، هدفگذاری شده است که این شرکت به تولیدکننده و توزیعکننده مواد اولیه و رنگهای گیاهی مرغوب در کشور هم تبدیل شود.