نگاهی به پیشینه وقف فرش برای حرم مطهر رضوی
فرشنشینان اینجا عرشنشینان عالمند
بارگاه مطهر امام رضا (ع) از سالهای نخست قرن سوم هجری (سال ۲۰۳ قمری) که آن حضرت در آنجا به خاک سپرده شدند، همواره مورد توجه مسلمانان بوده است. بسیاری از حکمرانان، توانگران و دوستداران امام رضا (ع)، گرانبهاترین اموال خود، منقول و غیرمنقول را وقف بارگاه حضرت کردند تا اسباب عمران و آبادانی روضه رضویه و رفاه و آسایش زائران و مسافران را فراهم کنند. آنها به این وسیله، هم عشق و ارادت خویش را به ساحت مقدس امام رضا (ع) بیان میکردند و هم به درگاه خداوند تقرّب میجستند. در این میان، اهمیت مفروش کردن حرم مطهر سبب شد تأمین مفروشات حرم و اماکن وابسته نیز توجه واقفان را برانگیزد. بنا به شواهد موجود، بخش قابل توجهی از مفروشات موردنیاز حرم مطهر طی قرنها به واسطه وقف تأمین شده است.
تاریخچه وقف فرش در حرم مطهر رضوی
نقل است از همان هزار و ۲۰۰ سال پیش، صندوقی که بالای مرقد مقدس حضرت رضا (ع) بوده پر از فرش، قالی و قالیچههایی بوده که مردم برای مفروش کردن حریم میآوردند. فرشهایی که روی همانها مینشستند و امامشان را زیارت میکردند. قدیمیترین فرشهای حرم مطهر را که اکنون در موزه نگهداری میشوند، در دوره صفویه وقف حرم کردهاند. نخستین سندی هم که استفاده از فرش در حرم را روایت کرده مربوط به سال ۱۰۲۱ قمری و در دوره صفویه است که همه چیز حساب و کتاب پیدا کرده است. ابنبطوطه در سال ۷۳۳ قمری در کتابش از دیدار خراسان مینویسد و درباره فرشهایی میگوید که بقعه مبارک را مفروش کردهاند، ولی وقفی و اهدایی بودن یا خریداری شدنشان معلوم نیست. پیش از دوره صفویه سند و مدرکی در حرم به ثبت نرسیده اما از آنجایی که شاهان صفوی توجه ویژهای به مذهب مردمان سرزمینشان نشان دادند و شیعه رسمیت یافت، در این دوره اسناد وقفها و نذورات و طومارها ثبت و ضبط شدهاند.
بسیاری از موقوفات از سوی ثروتمندان یا امیران و حاکمان وقت برای کمک به زائران یا مستمندانی که مجاور و معتکف حرم بودهاند، وقف شده و یا خود زائران به فراخور حال خویش اموالی وقف کردهاند. البته در این میان، اسناد وقف مغول و ازبک و افغان به مشهد از میان رفته و آنچه باقی مانده است، بیشتر مربوط به اوقاف روزگار صفوی به این سو است. ولی نام همه املاکی هم که وقف آستان بوده و بعدها تصاحب شده و از میان رفته باقیمانده است.
فرش همواره نقش مهمی در فضای معماری حرم مطهر امام رضا (ع) ایفا کرده است. قدیمیترین فرشهای حرم مطهر به دوره صفویه تعلق دارند که امروزه در موزه فرش آستان قدس رضوی نگهداری میشوند. نخستین سندی که به استفاده از فرش در حرم اشاره کرده با عنوان «صورت ابعاد قالیهای مورد نیاز جهت مفروش کردن برخی اماکن حرم مطهر در ماه شعبان» به سال ۱۰۲۱ دوره صفویه مربوط است. اما بررسی سفرنامهها و کتب تاریخی نشان میدهد که پیشینه استفاده از فرش در حرم مطهر رضوی به پیش از دوره صفویه بازمیگردد.
فرشهای وقفی خواجه علاءالدین خوافی
قدیمیترین سند تاریخی موجود که به وقف فرش اشاره میکند، وقفنامه خواجه علاءالدین خوافی متعلق به سال ۹۳۳ قمری است که در دوره سلطنت شاه طهماسب صفوی (۹۴۸-۹۳۰ قمری) نگاشته شده است. مطابق این وقفنامه، درآمد حاصل از مزرعه احمدآباد خواف، وقف تعمیر رقبه یاد شده و بقیه، وقف حق التولیه و بنا کردن رباطی در بلوک رُخ از ولایت نیشابور برای اسکان مسافران شده است. در ادامه این وقفنامه اشاره شده که منافع حاصل از این رباط را سه قسمت کرده، دو ثلث آن برای «فرش و روشنایی و حفاظ حرم امام رضا (ع)» و «ثلث دیگرش برای مرمت عمارت» یاد شده و «خرج مسافرانی که عزیمت طواف روضه منوره را داشته باشند و فرش و روشنایی و یک نفر مستحفظ برای رباط» صرف شود.
قصه فرشهای حرم در دوره صفویه
بسیاری از موقوفات بزرگ و مهم آستان قدس از آثار دوره صفویه است و کمابیش از این دوره وقف بر مصارف آستان قدس رضوی به قصد فراهمسازی زمینههای زیارت و رفاه حال زائران و مسافران مشهد آغاز شد.
از دوره صفویه تا به امروز اسناد بسیاری نیز مبنی بر وقف انواع فرش بر حرم مطهر امام رضا (ع) موجود است. بخش عمده این اسناد، طومارها، رسیدها، لیستهای نذوراتی و روزنامچه نذورات را شامل میشود که به صورت ماهیانه یا سالیانه نگاشته میشدند. به طور معمول در این اسناد، اطلاعات کمابیش دقیقی از نوع فرش، ابعاد، ویژگیهای کلی از طرح و رنگ آن، ملیّت و جنسیت واقف، تاریخ وقف و حتی در مواردی مکان و شیوه استفاده از آن ذکر شده است. همچنین نمونههای بسیاری از فرشهای وقفی امروزه در موزه آستان قدس رضوی نگهداری میشوند که بیشتر آنها متعلق به دوره پهلوی هستند.
فرشهای وقفی
در حرم مطهر رضوی فرشهای گرانبهای بسیاری وجود دارد که اهدا و پیشکش سلاطین، درباریان، تاجران یا عامه مردم بوده و شاهدی است بر سنت زیبایی با عنوان مفروش کردن حرم مطهر رضوی. البته فرش در حرم مطهر رضوی تنها برای پهن کردن در صحنها و رواقها نبوده و کاربردهای دیگری مانند استفاده از آن به عنوان پرده و حفاظ برای ورودیها، استفاده به عنوان سجاده و مسند نیز داشته است که همچنان این کاربردها حفظ شدهاند.
در هر دوره، انواع مفروشات در ابعاد و کاربردهای گوناگون برای حرم مطهر وقف شدهاند. نوع مفروش وقف شده در هر دوره، با عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی، جایگاه اجتماعی و توانایی مالی واقف و... ارتباط تنگاتنگ داشته است.
وقفهای مستقیم و غیرمستقیم
مطابق اسناد موجود، وقف فرش برای حرم مطهر از دوره صفویه تا اواخر دوره قاجار به دو روش مستقیم (از سوی واقف یا نماینده آن) و غیرمستقیم (وقف رقبهای که درآمد آن صرف فرش حرم مطهر میشود) انجام پذیرفته است. در شیوه نخست، فرشهای وقفی به گونهای مستقیم از سوی واقفان یا نماینده آنها تهیه و وقف میشده که به طور معمول این گروه از مفروشات دارای کتیبه وقف نیز هستند.
قدیمیترین سندی که به وقف مستقیم فرش برای حرم مطهر امام رضا (ع) اشاره میکند، سندی است که ذکرش در سال ۱۱۱۳ قمری در «روزنامچه نذورات متفرقه تحویلی به آستان قدس در یونیت ئیل» آمده است. مطابق اطلاعات این سند، نمد کرک الوانی از سوی زائری قاینی به حرم مطهر وقف و در صفه خدام گسترده شده است. علاوه بر این احتمال میرود قالی افشان شاه عباسی گلابتوندار نیز که به اواسط قرن ۱۰ قمری تعلق دارد و از نفایس موزه فرش آستان قدس رضوی است، از سوی شاه عباس اول برای حرم مطهر وقف شده باشد.
در شیوه وقف غیرمستقیم نیز فرشهای وقفی از محل درآمدهای حاصل از موقوفات، مطابق شرایط مندرج در وقفنامه، از سوی متولی موقوفه تهیه میشدهاند. تاکنون هفت وقفنامه (۵ وقفنامه صفوی، یک وقفنامه افشاری و یک وقفنامه قاجاری) شناسایی شده که بخشی از مصارف آنها تأمین فرش حرم امام رضا (ع) است.
در دوره صفویه وقف مفروشات بیشتر به صورت غیرمستقیم از سوی چهرههای سیاسی و مذهبی، مانند مهدی قلی بیک، میرآخور شاه عباس اول و گنجعلی خان زیگ، حکمران کرمان و همچنین خادم حرم، مرتضی قلی بیگ، صورت میگرفته است اما از دوره افشاریه به بعد شاهد افزایش وقف فرش به صورت مستقیم از سوی واقفان یا نمایندگان آنها بر حرم امام رضا (ع) هستیم.
مقایسه تعداد فرشهای وقف شده بر حرم مطهر نسبت به فرشهای خریداری شده در فاصله سالهای ۱۲۷۴ تا ۱۳۱۶ قمری (دوره ناصرالدین شاه قاجار) نشان میدهد که وقف نقش بهسزایی در تأمین مفروشات حرم در دوره قاجار داشته است.
انواع فرشهای وقف شده در حرم امام رضا (ع)
بررسی اسناد از دوره صفویه تا اواخر دوره قاجار نشان میدهد در هر دوره، انواع مفروشات در ابعاد و کاربردهای گوناگون بر حرم مطهر وقف میشده است. این مفروشات از دوره صفویه تا اواخر دوره افشاریه شامل انواع قالی، قالیچه و نمد بودهاند که به عنوان فرش و زیرفرشی استفاده میشدهاند؛ اما از دوره قاجار به بعد علاوه بر قالی، قالیچه و انواع نمد نام مفروشاتی مانند پلاسگلیم و زیلو نیز مشاهده میشود. به طورکلی براساس مستندات موجود و نمونه فرشهای به جا مانده، انواع فرشهای وقف شده بر حرم مطهر را میتوان در پنج گروه طبقهبندی و معرفی کرد.
قالی و قالیچه
به دستبافتهایی که ساختار آنها شامل تار و پود و پرز است، قالی و قالیچه گفته میشود؛ چنانچه اندازه این نوع بافتهها بزرگتر از ۶ متر مربع باشد اصطلاح «قالی» برای آنها به کار میرود و اگر کوچکتر از آن باشد، «قالیچه» نامیده میشوند. از رایجترین فرشهای وقف شده بر حرم مطهر، انواع قالی و قالیچههای پشمی و ابریشمی درشتبافت (خرسک) در ابعاد بسیار کوچک تا بسیار بزرگ است که بافت مناطق گوناگون (جوشقان، اصفهان، قاین، کرمان، کردی و ترکمنی) هستند. به طور معمول از این نوع مفروشات به عنوان فرش (قالی، قالیچه، کناره، سرانداز)، زیرفرشی، پوشش ضریح، رومنبری و حتی در دوره قاجار به عنوان پرده درهای ورودی استفاده میشده است.
نمد
نوعی مفروش پشمی است که بدون نقش یا با نقشونگار بودهاند. بهترین نوع نمد، نمدهای ظریفی بوده که در تولید آن به جای پشم گوسفند از کرک شتر استفاده میشده است. در اسناد تاریخی نیز به طور خاص به نمدهای کرکی اشاره شده است. بررسی اسناد موجود نشان میدهد نمدهای وقف شده دارای ابعاد و کاربردهای گوناگون بودهاند؛ به عنوان مثال میتوان به نمد سراسری، کناره، نمد سرانداز و باهو که به عنوان فرش یا زیرفرشی استفاده میشده و همچنین مسند و نمد جانمازی اشاره کرد.
زیلو
نوعی مفروش پنبهای است که بیشتر به صورت دورو، با دو رنگ متضاد بافته میشود. با توجه به جنس، طرح و نقش و ترکیب رنگ زیلو، از این نوع دستبافت بیشتر به صورت فرش و یا زیرفرشی در اماکن مذهبی استفاده میشود.
براساس شواهد موجود، نوع مفروش وقف شده در هر دوره زمانی، با عوامل گوناگونی مانند موقعیت جغرافیایی، جایگاه اجتماعی و توانایی مالی واقف و... ارتباط تنگاتنگ داشته است؛ برای مثال هر سال یک نمد جانمازی کرک و هر سه سال یک تخته قالی عالی کرمانی از محل موقوفات گنجعلی خان وقف حرم مطهر میشده است.
با توجه به آنکه گنجعلی خان در زمان تدوین وقفنامه خود (سال ۱۰۰۸ قمری) حاکم وقت کرمان بوده، مطابق وقفنامه و با توجه به جایگاه اجتماعی و سیاسی واقف، نوع مفروشات خریداری شده از محل وقف از تولیدات منطقه کرمان با کیفیت خوب (نمد کرکی و قالی کرمانی) بوده است.
همچنین نام «پلاس» یا «پلاس کردی» که از تولیدات رایج در میان کردهای شمال خراسان است، بارها در اسناد دوره قاجار ثبت شده است. این نوع مفروش را کردها و یا ساکنان مناطق شمالی خراسان بر حرم مطهر وقف میکردند و مشخصات واقفان آنها در رسیدها یا فهرستهای نذوراتی به صورت «وقفی شخص زوار کرد»، «وقفی محمد تقی قوچانی الاصل»، «وقفی ضعیفه کرد» و مانند آن درج شده است.
پلاس
در لغتنامه دهخدا آمده است: پلاس «پشمینه گستردنی باشد شبیه جاجیم. گلیم سطبر و گلیم بد». در واقع پلاس به نوعی از دستبافتهای تار و پودی درشتبافت گفته میشود که شبیه گلیمهای سادهبافت، بدون نقش یا با نقشهای بسیار ساده (راهراه و یا چهارخانه) هستند. در بافت پلاس به طور معمول از پشم و پنبه استفاده میشود.
گلیم
گلیم نوعی مفروش نقشدار است که در بافت آن از پشم و پنبه و در مواردی از ابریشم استفاده میشود.