راز نام نیک «حاج حسینآقا»
حاج حسینآقا ملک فرزند حاج محمدکاظم ملکالتجار بازرگان بزرگ روزگار قاجار، پس از بنیانگذاری کتابخانه و موزه ملّی ملک در سالهای پایانی سده سیزدهم خورشیدی، این گنجینه را در سال ۱۳۱۶ خورشیدی بر آستان قدس رضوی وقف کرد. کتابخانه و موزه ملّی ملک اکنون یکی از مؤسسههای فرهنگی آستان قدس رضوی است که به شیوه غیردولتی و غیرانتفاعی در چارچوب وقفنامه زیر نظر مستقیم آستان قدس رضوی فعالیت میکند. بخشی مهم از فعالیتهای فرهنگی آستان قدس رضوی در دو حوزه کتاب و موزه متمرکز شده است که با بزرگترین شبکه کتابخانهای کشور و مجموعهای غنی از گنجینههای آثار تاریخی از موزههایش، جایگاهی والا در این گستره دارد. مؤسسه کتابخانه و موزه ملّی ملک بر پایه اساسنامه، هدفهایی گوناگون همچون پیشبرد معارف، اجرای وقفنامه و گسترش فرهنگ وقف، حفاظت از گنجینه، گردآوری، بههنگامسازی و گسترش منابع و بازشناسی آثار تاریخی و فرهنگی روزگاران گذشته دارد.
اندر احوالات آقای ملک
کتاب «حاج حسینآقا ملک، بزرگ واقف تاریخ معاصر ایران» که بهتازگی از سوی انتشارات بهنشر منتشر و راهی کتابفروشیها شده، معرفی شخصیت حاج حسینآقا ملک را به عنوان یکی از شخصیتهای تأثیرگذار و بزرگ فرهنگی معاصر و بررسی خدمات ارزنده او در عرصههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و بهداشتی را در دستور کار دارد. این کتاب به قلم مرضیه مرتضوی قصابسرایی، از پژوهشگران تاریخ ایران معاصر نوشته شده است. «حاج حسینآقا ملک، بزرگ واقف تاریخ معاصر ایران» دومین اثر منتشرشده او درباره بزرگترین واقف معاصر ایران است. هدف از نگارش این کتاب معرفی شخصیت حاج حسینآقا ملک به عنوان یکی از شخصیتهای تأثیرگذار و بزرگ فرهنگی معاصر بود تا با شناخت وی زمینه توجه جامعه به وقف افزایش یابد، چرا که برخی از افراد ایشان را با ملکالتجار اشتباه میگیرند!
کتاب «حاج حسینآقا ملک، بزرگ واقف تاریخ معاصر ایران» از ۵ فصل تشکیل شده است. در فصل نخست به معرفی و بیان شجرهنامه «خاندان ملک»، برخی از فعالیتهای سیاسی و اجتماعی جد و پدر مرحوم حاج حسین ملک پرداخته میشود. در فصل دوم، زندگی «حاج حسینآقا ملک»، احوالات شخصی، فعالیتهای مذهبی و سیاسی در زمان مشروطه و انگیزه او از وقف کتابخانه و موزه ملّی ملک تشریح شده است. موزه ملّی ملک مجموعهای از کتب خطّی نفیس، منحصربهفرد و هزاران جلد کتاب چاپی است. همچنین وقف تمامی اموال، داراییها و املاک موروثی به آستان مطهّر حضرت علیبنموسیالرضا (ع) و بسیاری امور عامالمنفعه دیگر وی در این اثر شرح داده شده است. در دو فصل پایانی کتاب، بانو عزتملک ملک، به عنوان ادامهدهنده راه پدر معرفی شده و فهرستی از موقوفات ایشان نیز ارائه شده است.
مقوله وقف و انگیزه حاج حسینآقا ملک از وقف و بررسی کیفی وقفنامههای هفتگانه مرحوم ملک در تهران، خراسان و ری، معرفی کتابخانه و موزه ملّی ملک به عنوان مهمترین موقوفه حاج حسینآقا در تهران، معرفی کتب چاپی و اهداکنندگان کتاب به کتابخانه، تالارها و نمایشگاههای موزه ملّی ملک، مسکوکات ایران در دوره باستان و دوره اسلامی، ساسانی، محل تأمین درآمد مؤسسه کتابخانه و موزه ملّی ملک و اقدامات و خدمات عامالمنفعه خاندان ملکالتجار از دیگر موضوعات مطرحشده این کتاب هستند. این کتاب توسط انتشارات بهنشر منتشر شده است.
نام نیک پدر
یکی از نکات قابل توجه در مورد موقوفات ملک این است که ایشان هرجا ملکی یا زمینی را وقف کرده؛ به آبادانی آن منطقه و ایجاد رفاه برای مردم نیز توجه داشته است؛ به عنوان مثال هنگامیکه باغ وکیلآباد را وقف شهرداری مشهد میکند مانند یک قانونگذار تصمیم میگیرد و چند هزار متر زمین را نیز برای ایجاد سینما، پارک، بیمارستان، مسجد و مدرسه وقف کرده و وسایل رفاهی برای مردم منطقه ایجاد میکند. وی فردی آیندهنگر و متفکر بود و با هزینه شخصی خود نیز بدون حمایت از ارگانهای دولتی مانند شهرداری به احداث اماکن عمومی و جاده و … در اطراف مناطق وقفی همت میکرد. دیگر اینکه حاج حسین ملک فقط به وقف اکتفا نکرده و به مستمندان و سالمندان نیز کمک میکرد تا جایی که در جنگ جهانی اول نخستوزیر از ایشان میخواهد که سرپرستی یک دارالایتام را بر عهده بگیرد و ایشان نیز قبول میکند. همچنین ایشان ۲۰ تن از گردوی باغات خود را نیز برای ساخت ضریح امام رضا (ع) میبخشد. به همان میزان که ایشان از پدر به ارث برد، به برادر ایشان هم ارث تعلق گرفت ولی نامی از برادر به عنوان واقف برده نمیشود. مرحوم حاج حسین ملک با روحانیان رابطه خوبی داشت. با مطالعه وقفنامههای ایشان، میتوان به این نکته رسید که همیشه به فکر منافع کشور بوده و همه چیز را برای مردم در نظر میگرفته است. حاج حسینآقا ملک؛ بزرگمرد تاریخ فرهنگی ایران است که سالیان سال به سبب موقوفاتی که از خود بر جای گذاشته نام نیکش بر زبانها جاری خواهد بود. حاج حسینآقا ملک بیش از ۹۵ درصد از املاک و دارایی خودش را وقف کرده است که این حد بخشش در بین افراد سرمایهدار کم اتفاق میافتد. در مصاحبههایی که با دختر ایشان انجام شده، نقل شده است که از پدر پرسیده، شما که بیشتر دارایی خود را وقف کردید پس برای ما چه دارایی مانده است که پدر در جواب میگوید: نام نیکی را برای شما به جا گذاشتهام که بیشتر از هر دارایی ارزشمند است.
ارادت ویژه حسینآقا ملک به ساحت امام رضا (ع)
حاج حسینآقا ملک به دلیل ارادت ویژه به حضرت علیبنموسیالرضا (ع) از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۰ شمسی طی چند وقفنامه رسمی همه داراییهای خود را به آستان آن امام همام وقف کرد. وسعت املاک و مستغلات وقفی وی تا بدان اندازه است که گفته میشود از زمان صفویه تاکنون رقباتی به این وسعت به آستان قدس رضوی بخشیده نشده است. از این رو بدون تردید میتوان حاج حسینآقا ملک را بزرگترین واقف آستان قدس رضوی در تاریخ معاصر ایران نامید. موقوفات ملک علاوه بر وسعت از تنوع زیادی برخوردار است، اراضی مزروعی و مسکونی، باغ، عمارت، رودخانه، قنات، کاروانسرا، حمام، مسجد، مدرسه، دکان، سرا، بیمارستان، کتابخانه، موزه و … از جمله رقبات وقفی آن مرحوم به شمار میروند.
راز تأسیس کتابخانه ملک
«حاج حسینآقا ملک، واقف و خیر بزرگ ایرانی و مؤسس کتابخانه و موزه ملّی ملک، ۱۰ خرداد ۱۲۵۰ خورشیدی (۱۱ ربیعالاول ۱۲۸۸ هجری قمری) در تهران در خانه پدری واقع در بازار بینالحرمین به دنیا آمد. خانواده وی اصالتاً تبریزی، روحانی و مجتهدزاده بودند. به مدارس دارالشفاء و صدر تهران فرستاده شد تا به تحصیل علوم قدیمه بپردازد. استادان او سیدمحمدعلی مازندرانی و میرشهابالدین نیریزی بودند و گویا با میرزا ابوالحسن جلوه، حکیم بزرگ عصر ناصری صمیمیت داشت. مدتی هم دور از چشم پدر به مدرسه فرانسوی آلیانس رفت تا زبان فرانسه را بیاموزد. در آنجا با کسانی چون محمدعلی فروغی (ادیب و نخستوزیر سالهای بعد) همدوره بود. وی در ۲۸ سالگی دستیاری پدرش در اداره املاک خراسان را بر عهده داشت و گویا نخستین علقههای فرهنگی در سفری که همراه پدر به مشهد رفت، بسته شد. در آنجا به راهنمایی یکی از دوستان پدر با پارهای نفایس حرم مطهر رضوی آشنا شد و بعدها وقتی در نیشابور نسخهای از دیوان «ابنیَمین فَریومَدی» (شاعر سده ششم هجری) را بهدست آورد، فکر بنیاد نهادن یک کتابخانه بزرگ به ذهنش خطور کرد.
کتابخانهای که ملک از حدود سال ۱۲۷۸ خورشیدی فراهم آورد، ابتدا در مشهد بود و سپس به خانه پدری او در بازار بینالحرمین تهران منتقل شد. در سال ۱۳۱۶ نخستین وقفی که حاج حسینآقا ملک انجام داد، وقف همین کتابخانه به آستان قدس رضوی بود. وی همواره به تأسیس کتابخانه در فضایی بزرگتر میاندیشیدند بنابراین در ۲۹ تیرماه ۱۳۲۳ قطعه زمین بزرگی را در باغ ملّی تهران (محل کنونی مؤسسه) برای ساختمان جدید کتابخانه وقف کرد. البته ساخت آن موزه در زمان حیات وی اتفاق نیفتاد و موزه و کتابخانه ملک تا سال ۱۳۷۵ در خانه پدری وی دائر بود. آستان قدس رضوی طراحی و ساخت بنای ساختمان جدید را در سال ۱۳۶۳ آغاز کرد و در سال ۱۳۷۵ موزه و کتابخانه ملّی ملک در محل کنونی آغاز به کار کرد.
حسین ملک همچنین املاک و مستغلات زیادی را در تهران و خراسان وقف امور خیریه و عامالمنفعه کرده و بدین ترتیب در جایگاه بزرگترین واقف تاریخ معاصر ایران نشسته است. به عنوان مثال میتوان از باغ ملّی مشهد، بیمارستان رضوی در چناران، بیمارستان سجادیه در تربت جام و شیرخوارگاه نام برد که وقف مردم نمود. باغ صبای تهران و قصر ملک در شمیران نیز از جمله موقوفات وی هستند که به ترتیب برای هنرمندان و آموزش و پرورش وقف شدند.
همچنین باغ وکیلآباد را در سال ۱۳۴۸ وقف مردم مشهد نمود و به هرکدام از فرهنگیان مشهد ۵۱۰ مترمربع زمین اهدا کرد. حاج حسینآقا ملک در ۴ مرداد ۱۳۵۱ خورشیدی در سن ۱۰۱ سالگی در تهران چشم از جهان فروبست و پیکرش را به مسجد سپهسالار منتقل کردند و پس از تشییع باشکوه در تهران، به مشهد آورده شد و در حرم امام رضا (ع) در رواق دارالحفاظ به خاک سپرده شد.
حاج حسینآقا ملک به دلیل ارادت ویژه به حضرت علیبنموسیالرضا (ع) از سال ۱۳۱۶ تا ۱۳۵۰ شمسی طی چند وقفنامه رسمی همه داراییهای خود را به آستان آن امام همام وقف کرد.