نگاهی به فعالیت اداره مرمّت آستان قدس رضوی
موقوفهداری از جنس ترمیم و صحّافی
گاهی زنده نگه داشتن موقوفه، مهمتر از خود وقف است. موقوفهای که احیا نشود، مانند تابلویی است که فقط جنبه نمایشی دارد. چنانکه نگهداری موقوفات قبل از انقلاب، چندان مورد توجه قرار نمیگرفت و آسیبهای زیادی به آنها وارد شد. بخشی از محافظت و نگهداری از موقوفهها به ویژه در مورد آثار فرهنگی، مرمّت و بازسازی کتابها و نسخ قدیمی است که یکی از پرچالشترین و پرهزینهترین کارها محسوب میشود و نیاز به نیروی ماهر و حرفهای مرمّتکار دارد.
ترمیمی به قدمت دوران صفویه
تلاش آستان قدس رضوی و به دنبال آن اداره مرمّت بر این بوده تا هرچه جدیتر از اسناد مختلف قدیمی و بعضاً جدید حفاظت کند تا دچار تخریب و نابودی نشوند. در همین راستا ترمیم و صحافی نسخ قدیمی و آثار فرهنگی از دوره صفویه در کتابخانه آستان قدس رضوی آغاز شده و نزدیک به ۶۰۰ سال قدمت دارد.
از سال ۱۳۶۳ تدریس رشته مرمّت آثار تاریخی در برخی دانشگاهها آغاز و رشته مرمت آثار تاریخی برای اولین بار پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در دانشکده پردیس اصفهان راهاندازی شد و اکنون در دانشگاههای هنر تهران، زابل و تبریز در حال تدریس است. از سال ۱۳۸۲ نیز بخش صحّافی کتابخانه قدیم و کارگاه مرمّت موزه ادغام شد و به مرور، دامنه فعالیتهای آن از مرمّت کتب و نسخ خطی به مرمّت همه اشیاء موزه اعم از فرش، منسوجات، فلز، چوب، سفال و نقاشی گسترش یافت.
مدیریت حفاظت مرمّت و آثار فرهنگی در قدیم به صورت یک بخش بود که بعد از چند سال ارتقا پیدا کرده و به شیوه سیستماتیکتر به کار خود ادامه داد و البته باز هم پس از گذشت مدتی به شکل مدیریتی تغییر رویه داد. با استناد به اسناد محدود میتوان گفت که قدمت مرمّت کتابها به دوران صفویه یعنی بیش از ۴۰۰ سال پیش برمیگردد. تقریباً هر جا که کتابخانه بوده در کنارش کارگاه صحافی هم بوده است که بر اساس اسناد مکتوب از همین دوران، به این بخش حقوق مشخصی نیز تعلق میگرفته است.
احیای آثار به جهت حفظ میراث گذشتگان برای آیندگان دارای اهمیت است که باید به خوبی و با دقت بسیار انجام شود. رسالت اداره مرمّت آستان قدس رضوی احیا و زنده نگه داشتن اسناد مهم و ارزشمند تاریخی است و همه کارشناسان این اداره، با ترکیب مهارت قدیم و علوم جدید، با دقت و ظرافتی بیش از گذشته آثار نفیس خطی را مرمّت میکنند.
در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۳، ۱۸هزار و ۸۷۷ برگ نسخه خطی و قرآنی بسیار نفیس در کتابخانه رضوی مرمت شدند. در این مدت، ۱۷۴ نسخه خطی و قرآنی و ۵۷ نسخه کتاب چاپ سنگی و سربی موجود در گنجینه رضوی توسط متخصصان این سازمان، مرمت شده است.
مرمت یک هزار و ۵۳۲ برگ سند تاریخی، ۶۷ عکس قدیمی و ۹ ورق پوستی نفیس و همچنین جداسازی و مرمت ۱۵۰ قطعه اوراق داخل جلدهای قدیمی که برخی از آنها اسناد تاریخی ارزشمندی از دورههای مختلف است، از دیگر اقدامات مدیریت مرمت آثار فرهنگی این آستان مقدس در ۹ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به شمار میآید.
همچنین میتوان از اقداماتی نظیر مرمت ۱۹۴ شیء فلزی اعم از سکه و ظرف، حفاظت و مرمت تابلو نقاشی سیاه قلم حسین مکی، مرمت و حفاظت پرنده فلزی منقوش ارجاعی شخصی، غبارروبی ضریحپوشهای ضریح فولادی شیر و شکر و ساخت جعبه چرمی ضربی نفیس توسط متخصصان مرمت آستان قدس رضوی در این مدت، نام برد.
در ۹ ماهه نخست سال ۱۴۰۴، آثار دیگری از جمله دو تابلوی نقاشی با پودر سنگ موزه هدایای مقام معظم رهبری و جام شیشهای سیاهرنگ با پایه و لبه نقره منقوش نیز توسط این متخصصان، مرمت و حفاظت شده است.
مرمت ۳۱۴ لت جلد، ساخت ۱۴۰ لت جلد چرمی و ۶ ماکت نسخه خطی نیز از دیگر اقدامات اداره مرمت و حفاظت است.
برونسپاری مرمّت
به دلیل سرعت بخشیدن به کار، استفاده از هنر و مهارت هنرمندان خارج از آستان قدس و حجم بالای کار در این بخش، برخی از نشریات و کتب چاپی جاری، برای ترمیم به بیرون از کتابخانه سپرده میشوند. این اداره با چند کارگاه در این زمینه قرارداد دارد؛ اما کتابهایی که مربوط به مخزن چاپی، تک نسخه و نشریههای قدیمی باشند در همین اداره مرمّت میشوند و نسخ خطی قدیمی به بخش اسناد نسخ خطی واگذار شده و به هیچ عنوان حتی از کتابخانه هم خارج نمیشوند.
بهرهگیری از افراد متخصص
تاریخ مرمّت آثار و نسخ خطی در آستان قدس رضوی از وجود صحّافانی همچون ملکحسین صحافباشی، ملاعبدالله و ملا حسن و فرزندانشان بهره برده است. افرادی که در این بخش فعالیت دارند، دارای مهارت بالایی هستند به نحوی که برخی از آنها به صورت پیمانکاری در اداره میراث فعالیت داشتهاند. مهارت این اساتید به حدی است که برخی دانشگاهها از آنها برای تدریس دعوت کردهاند ولی به علت مشغله کاری نتوانستهاند درخواستشان را قبول کنند.
کارکنان و کارشناسان بخش مرمّت
اداره مرمّت آستان قدس دارای چندین بخش است و بسته به نوع ترمیم آثار از اشخاص مختلفی برای مرمّت آثار استفاده میشود که گاهی تعداد کارشناسان این بخشها با حجم کارها متناسب نیست.
آثار در وهله نخست پس از ورود به اداره مرمّت توسط کارشناسان آزمایشگاه، آسیبشناسی و سپس در صورتی که به آفتزدایی و اسیدزدایی نیاز داشته باشند، توسط کارشناسان این بخش مرمت میشوند.
بخش مرمّت منسوجات، بخش دیگری در اداره مرمّت است که از دوران صفوی تا کنون فرشهای نفیس بسیاری در بخش منسوجات نگهداری میشوند و بعضی از آنها به مرمّت نیاز دارند.
در بخش مرمّت آثار خطی نیز دو بخش با عنوان مرمّت آثار موزهای و مکتوب مشغول بهکار هستند، که هرکدام از آنها به بخشهای مختلف تقسیمبندی میشوند. به طور مثال مرمّت آثار چاپی جداگانه و مرمّت آثار خطی نیز جداگانه انجام میشود. بعضی از کارشناسان این اداره به طور حرفهای در چندین بخش مختلف فعالیت دارند.
اولویتهای مرمّت
برای کارشناسان و مدیران اداره مرمّت، داشتن یا نداشتن نمونه دیگری کتاب اهمیتی ندارد. بلکه صیانت از آثار فرهنگی دغدغه اصلی آنها است؛ چه این آثار مکتوب، غیرمکتوب، موزهای و قدیمی باشند و چه نباشند.
کارشناسان این اداره، اسنادی که آسیب بیشتری دیده یا در معرض آسیب و تخریب بیشتری هستند و در عین حال از نفاست بیشتری برخوردارند را در اولویت قرار میدهند. نسخی که در حال اسیدی شدن و آفت است نسبت به نسخی که هنوز اسیدی نشده طبعا دارای اولویت است و باید اول مرمّت و آسیبزدایی شوند و بعد نسخههایی که مشکل زیادی ندارند، در دستورکار قرار گیرند.
از قرن اول هجری تا کنون نسخ خطی مثل قرآنهای منصوب به ائمه اطهار (ع) روی چرم و کاغذ وجود دارند، اما تا نیمه قرن سوم روی پوست حیوانات و بعد از آن روی کاغذ نوشته شدند. برخی از این قرآنها خریداری و برخی هم اهدایی و اکثر آنها تک نسخه هستند. شرایط نگهداری آنها بر ظاهرشان تاثیر گذاشته و به مرمّت نیاز پیدا میکنند.
از مهمترین عوامل تخریب کتابهای نفیس و خطی و چاپی قدیمی، فرآیند اسیدی شدن است، از جمله منابع اصلی اسید در کاغذ نیز دیاکسید سولفور موجود در هوای آلوده، وجود لیگنین، آهار رایتانه و زاج، جوهرها و یا مرکب مازو- آهن است، در این میان انتقال اسید از مواد دیگر نیز امکانپذیر است. اسیدزدایی به مفهوم خنثی کردن ترکیبات اسیدی است که موجب تخریب کاغذ میشوند. این فرآیند به روشهای گوناگونی انجام میگیرد که بیشتر آنها باعث وارد آمدن آسیب به این آثار میشود. همچنین عمده این روشها اثر دائمی نداشته و پس از مدتی از بین میروند و این روشها موجب صدمه به اپراتور میشوند.
در زمان مرمّت یک کاغذ، باید جنس کاغذ نسخه اصلی با جنس کاغذی که در مرمّت آن استفاده میشود، تطابق داشته و سلولز خالص باشد. واگیردار بودن سرماخوردگی مثال خوبی است تا به تفاوت استفاده از کاغذ صنعتی در مقایسه با کاغذ طبیعی پی ببریم.
در ترمیم نسخی که از کاغذ طبیعی در هنگام نوشتن استفاده شده نباید از کاغذ صنعتی استفاده کرد چرا که نسخه اصلی را اسیدی میکند. یکی دیگر از نکات مراقبتی در مورد ترمیم نسخ این است که اسناد خطی در مخازنی با رطوبتی تقریباً معادل ۳۵ تا ۵۰ درصد و ۱۶ تا ۱۸ درجه نگهداری میشوند.
تهدوزی
اداره مرمّت آستان قدس تنها مکان در ایران است که برای دوخت و ترمیم روزنامهها و نشریات قدیمی از دوخت «تهدوزی» استفاده میکند؛ که متناسب با ضخامت هر سند دوخت مناسب انتخاب میشود. تعداد برگ و تعداد سوزنهای مورد استفاده، در انتخاب نوع دوخت هر کتاب یا روزنامه تاثیرگذار است. به طور مثال روزنامه نسبت به کاغذ کمتر تا میخورد. برای کتابهای چاپی ۸ «تا» مدنظر است که چهار برگ در سمت راست و چهار برگ در سمت چپ قرار میگیرند. حتی کتابهایی که به ۶ تا نیاز دارند نیز، وجود دارد. کتابهای رقعی، رحلی و وزیری ۴ سوزنه هستند؛ روزنامهها نیز معمولاً ۴ سوزنه هستند ولی میتوان با ۶ سوزن هم آنها را تهدوزی کرد. در حال حاضر دوخت برای چاپخانهها مقرون به صرفه نیست و آنها از عطف برش استفاده میکنند. در مورد نسخ تک برگ میتوان از سریش و سایر چسبهای صحّافی استفاده کرد که به صورت ارّهای یا تهچسب (کتابهای تک برگ چاپی غیرقدیمی) انجام میشوند. نکته جالب این است که نشریات، کتب و روزنامهها در اداره مرمّت آستان قدس حتماً تهدوزی میشوند تا کتاب به طور کامل باز شده و قرائت و نگهداری آن نسبت به دیگر انواع دوخت راحتتر باشد.
ابزارها و دستگاهها
کاغذ «تیشو» در ترمیم نسخ خطی در ابعاد و گرماژ مختلف از ۲ گرمی تا ۱۲۳ گرمی استفاده میشود. در زمان قدیم تمام کاغذها دستساز بودند. به کار گرفتن کاغذ نامناسب با گرماژ کاغذ اصلی باعث تخریب نسخ میشود؛ لذا باید از کاغذی با ضخامتی دقیقاً معادل ضخامت کاغذ اصلی استفاده شود. مسلماً در نسخی که ۸۰ گرم ضخامت دارد نمیتوان از کاغذی با گرماژ ۲۰ گرم استفاده کرد. در مورد نسخی که موریانه یا قارچ و کپک به آنها آسیب وارد کردهاند هم راهحلهایی وجود دارد. برای استحکامبخشی از مواد مناسب و برای حفظ و نگهداری نیز از کاغذ تیشو با ضخامت کم استفاده میکنند، تا مانع خواندن نوشته نشود. بعضی از مرکّبات در قدیم از کیفیت خوبی برخوردار نبودند به همین دلیل نوشتههای موجود در نسخ به مرور زمان دچار آسیب یا خوردگی شدند. در این اداره برای ترمیم این نسخ از مواد و کاغذهای مناسب با گرماژ مناسب استفاده میشود تا کیفیت خوانش نوشته حفظ شود. به اصطلاح اگر کاغذی «پنبهای» شده باشد، آفتزدایی میشوند و بعد برای استحکامبخشی از کاغذهای تیشو استفاده میشود.
مُشته و ستّاره
نام یکی دیگر از ابزارهای مورد استفاده در ترمیم صحافی «مُشته» است؛ وسیلهای که در هنر چرمدوزی با دست برای ضربه زدن به سمبهها استفاده میشود و برای جلد کردن (عطف) کتاب نیز استفاده میکنند.
در ترمیم و صحافی اکثر مواقع چرم بزی جایگزین چرم گوسفند میشود؛ زیرا چرم گوسفندی نرم و لطیف، ولی چرم بزی مقداری زبر است و ماندگاری بهتری هم دارد. نکته قابل توجه در مورد استفاده از چرم بزی این است که دور تا دور آن را نازک میکنند تا استفاده از مقوا در لایه بعدی راحتتر باشد.
«ستّاره» وسیلهای مانند خطکش فلزی است که به شکل ستاره بوده و برای بریدن کاغذهای بزرگ، خطکشی و جدولکشی مورد استفاده قرار میگیرد.
چسب گیاهی
در چند دهه اخیر، فناوری نانو دریچهای جدیدی به روی مرمّتگران گشوده است. چسبهای هیدروکسید کلسیم که نوعی چسب گیاهی است و با نماد شیمیایی ۲ ( Ca(OH نمایش داده و در بازار به صورت پودری سفید رنگ و بدون بو به خرید و فروش میرسد. این ترکیب که با نامهای آهک هیدراته یا آهک آبدار نیز شناخته شده است، به دلیل ویژگیهای خاص و منحصر به فرد، کاربردهای فراوانی در صنعت دارد.
ذرات هیدروکسید کلسیم و هیدروکسید منیزیم به دلیل اندازه کوچک، پخش یکنواخت نانو ذرات در سطح کاغذ، عدم ایجاد لکهها در آثار کاغذی و افزایش بازده اسیدزدایی، نتایج مطلوبی در رابطه با حفاظت اسناد و کاغذهای تاریخی ایجاد کرده است.
شِفره
کارد آهنی پهن با دسته چوبی و لبههای خیلی تیز که کارشناسان از آن برای نازک کردن و تراشیدن پوست و چرم استفاده میکنند.
دستگاهها
دستگاههایی مانند دستگاه برش، عطف و کاتر کتاب نیز، از ابزارهای مهم در این حرفه محسوب میشوند. از دستگاه برش برای مرمّت نسخههای قدیمی استفاده نمیشود و فقط برای کتابهای چاپی آن هم به میزان کم مورد استفاده قرار میگیرد؛ چون هر نسخهای به برش احتیاج ندارد مگر اینکه خیلی تخریب شده باشد.
کتابهای موجود در کتابخانه به دلیل تقاضای زیاد افراد، ممکن است تخریب شوند. در برخی از آنها با برش زدن، فاصله متن با حاشیه کاهش مییابد، به همین دلیل سعی میشود تا جایی که ممکن است برش زده نشوند. بیشتر برشها برای برگههای ۱۰۰ در ۷۰ استفاده میشود. در نسخههای خطی اصلاً از برش استفاده نمیشود و نسخههای چاپی هم کمتر!
سختترین نسخه ترمیم شده
در اداره مرمّت آستان قدس، نسخهای وجود داشت که صد در صد اسیدی بود و عطف آن نیز از بین رفته بود و ترمیم و احیای آن حدود ۳ الی ۴ ماه زمان برد. آن نسخه قرآنی مربوط به دوره قاجاریه بود، که تزئین آن با طلای خالص ۲۴ عیار انجام شده بود و هر برگ آن یک طرح خاص داشت. این نسخه بسیار نفیس بود و هیچکس تا به کنون قادر به قیمتگذاری برای آن نبوده است.
مرحوم رجبعلی رستمی با داشتن توانایی علمی مرتبط، یک سال تمام و به صورت شبانهروزی برای ترمیم آن زحمت کشید. ارزش این قرآن برای آستان قدس به حدی بود که اگر مرمّت آن ۱۰ سال هم طول میکشید، باز هم به کار خود ادامه میدادند و ناامید نمیشدند.
با استناد به اسناد محدود
میتوان گفت که قدمت مرمّت کتابها به دوران صفویه برمیگردد یعنی بیش از ۴۰۰ سال پیش.