دایره خدمات مهمانسرا در اعصار گذشته تنها به اطعام فقرا، ضعفا و ایتام محدود میشد؛ اما امروزه علاوه بر پذیرایی روزانه زوار، در طول سال به مناسبتهای مختلف و بر اساس نیات واقفان و اجرای مفاد وقفنامهها از افراد و مهمانان خاص دیگری نظیر پذیرایی از اهل علم در سالروز ولادت حضرت علی(ع)، پذیرایی از مدعوین در سالروز میلاد امام حسین(ع)، پذیرایی از هزاران نفر در سالروز میلاد امام رضا(ع)، پذیرایی در روز میلاد امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) و پذیرایی از زوار و کارکنان آستان قدس رضوی در شب شهادت امام رضا(ع) انجام میشود.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۱۳ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای مهمانسرا تعیین شده است. در طول تاریخ واقفان خیراندیشی چون: «عتیق علیبناحمد طوسی»، «شاه عباس صفوی»، «مهدیقلی خان میرآخورباشی»، «آقا کافور خزانهدار»، «مختار بیگ منشی و دیگران»، «برهانالدین محمد»، «قمرنساء خانم دختر میرزا بدیع»، «محمود بیگا»، «جعفرقلی بیگا امیر شکار باشی»، «رقیه بیگم دختر میرزا عزیزالله فندرسکی»، «بیبی مرضیه خانم ملقب به صدرالحاجیه»، «امیرحسین خان شجاع الدوله ایلخانی»، «میرزا حسین فرزند سیدمحمد جعفر محرر»، «مهدی قلیخان قرائی»، «میرزا فتحعلی خان صاحب دیوان»، «عبدالحسین تاجر تهرانی»، «میرزا محمود خان نوری»، «حاج محمد جاغرقی»، «حاج غلامرضا تاجر تربتی»، «بانو کوچک آغا صنعتی (افخمالسلطنه)» و ... موقوفاتی را برای مهمانسرای حضرت رضا(ع) وقف کردهاند.
فصل هفتم: زوار
در فرهنگ شیعه حضور در مشاهد مشرفه و زیارت ائمه اطهار(ب) همواره مورد تأکید و توجه بوده به طوری که فیض حضور در این اماکن مقدس از جمله سعادتهای بزرگ به شمار میآمده و همین موضوع موجب شده تا همواره اماکن زیارتی از جمله حرم مطهر رضوی مورد توجه زائران قرار بگیرند. زائرانی که از راههای دور و نزدیک با مشکلات و صعوبت بسیار خود را به مشهد میرساندند، عاملی بوده تا واقفان خیراندیش با هدف کمک به تسهیل زیارت و خدمترسانی به زائران بارگاه امام رضا(ع) بخشی از دارایی خود را برای این موضوع وقف کنند. کمآوردن خرجی سفر، گم شدن اموال، بیماری و مداوا، سرما، تنگدستی و ... تنها گوشهای از مشکلات و سختیهایی است که زائران با آن مواجه بوده و هستند. موقوفاتی که ویژه زوار وقف شده، نیات متنوعی دارد که از آن جمله میتوان به مواردی چون تأمین هزینههای مالی برای نیازهای پراکنده زائر نظیر هزینه برگشت به وطن، هزینه زوار پیاده، هزینه درمان زوار، تأمین هزینههای غیرنقدی مانند کفش، کاپشن، کلاه، نان و تأمین مکان مانند خانه و کاروانسرا اشاره کرد.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۲۳ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای زوار تعیین شده است. در طول تاریخ واقفان خیراندیشی چون: «امیرجلال الدین سید محمد»، «امیرحسین خان نظام الدوله»، «عباس خان آصف»، «سردار محمد علم خان»، «سید لطیف شاه حسینی»، «صفی قلی خان»، «میرزا عبدالرسول»، «میرزا سعید خان موتمن الملک»، «علیرضا گروسی»، «شهناز عبادانی»، «نرگس اسماعیلی»، «میرزا محمد زمانا»، «فاطمه پشنگ و علیرضا پشند»، «حسنعلی لطفی گنابادی» و ... موقوفاتی را برای زوار وقف کردهاند.
از عواید این موقوفات فعالیتهایی نظیر: ارائه خدمات مختلف به زائران در راه مانده، اعزام سالانه زائران زیارت اولی، اسکان زائران نیازمند، تأمین البسه زائران واجدالشرایط نیازمند، ارائه خدمات درمانی سالانه به زائران نیازمند، انجام امور تدفین زائران واجدالشرایط نیازمند و ... انجام میشود.
فصل هشتم: اعیاد؛ برگزاری مراسم جشن و سرور در اعیاد مذهبی
برگزاری مراسم جشن و سرور در اعیاد مذهبی و موالید ائمه اطهار(ب) در حرم مطهر امام رضا(ع) از قدیمالایام مرسوم و با تشریفات و رسوم ویژهای همراه بوده است.
چراغانی صحنها و اماکن متبرکه، تهیه شمع، پیه، موم و روغن منداب مورد نیاز، تهیه شربت و شیرینی، پرداخت انعام و اعطای خلعت به کارکنان، خطبا و مداحان، برگزاری مهمانی و اطعام فقرا و اعیان در این مناسبتها از جمله مصارف وقفی و تشریفاتی است که مورد توجه واقفان خیراندیش قرار گرفته است.
برخی از مصارف تعیین شده در وقفنامهها شامل: «دادن عیدی در روز عید غدیر به عنوان انعام به فقرا و سادات خدام علاوه بر مستمری سالانه، پذیرایی ناهار حداقل ۱۰۰۰ نفر از طلاب علوم دینی مدارس مشهد در روز میلاد امیرالمؤمنین(ع)، برگزاری مجلس جشن و سرور در روز نهم ربیعالأول مصادف با نخستین روز حکومت حضرت صاحب الزمان (عج)، پذیرایی ناهار در روز میلاد امام حسین(ع)، برگزاری مجلس جشن و سرور و پذیرایی ناهار در روز میلاد امام رضا(ع) و برگزاری مجلس جشن و سرور و پذیرایی ناهار در روز میلاد حضرت ولی عصر (عج) که همه ساله طبق نیات واقفان به نحو احسن برگزار میشود.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۷ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای برگزاری مراسم جشن و سرور در اعیاد مذهبی تعیین شده است. میرزا محمودخان نوری، حاج حسین ملک، بانو کوچک آغا صنعتی، میرزا حسین جعفری، بانو ربابه آقای باقری طرزجانی، بانو صغری رهنما، حسین شیربیگی پور، محمد محمدی پور دقدقآباد، علی رضایتبخش راوری، ابراهیم محیالدینی راوری، حسین رستمی راوری، حاج محمدعلی خاموشی، قاسم نگارستانی و صغری دهقان منشادی واقفان خیراندیشی هستند که رقباتی را برای جشن میلاد امام مهربانیها وقف آستان قدس رضوی کردهاند.
فصل نهم: سوگواری و روضهخوانی
تعظیم شعائر در قرآن کریم نشانه تقوای نشات گرفته از قلبها معرفی شده و بیشک در طول تاریخ سنت حسنه وقف نقش بیبدیلی در تعظیم شعائر و برگزاری مراسم مذهبی داشته و چهبسا همین موقوفات رمز ماندگاری عزاداریهای دیرینه بارگاه منور رضوی بوده باشد. برگزاری مراسم سوگواری و ذکر مصیبت به مناسبتهای مختلف در حرم مطهر امام رضا(ع) از قدیم مرسوم بوده و در ایام وفات ائمه اطهار(ب) به خصوص ماههای محرم، صفر، رمضان و ایام فاطمیه این مجالس برگزار میشده و روضهخوانان، نوحهخوانان و خطبای آستان قدس رضوی در دارالضیافه، دارالذکر، دارالحفاظ یا ایوان طلا به ذکر مصیبت میپرداخته و مخارج بخشی از آنها از محل درآمد موقوفات سوگواری و روضهخوانی ماههای محرم و صفر تأمین میشده است.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۱۷ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای برگزاری مراسم تعزیهداری ائمه اطهار(ب) تعیین شده است.
از عواید این موقوفات فعالیتهایی نظیر: برگزاری جلسات سخنرانی، مداحی، قرائت ادعیه و زیارت و ... در دو ماه محرم و صفر، برگزاری مراسم تعزیهداری و روضهخوانی در مسجد گوهرشاد، روضهخوانی در شبهای جمعه و دوشنبه در حرم مطهر، برگزاری مراسم وعظ و ارشاد و ذکر مناقب ائمه اطهار(ب) در ایام مختلف سال، برگزاری مراسم تعزیهداری امام حسین(ع) در دهه عاشورا و لیالی جمعه در محل دارالسیاده، برگزاری مراسم عزاداری حضرت سیدالشهدا(ع) در مسجد زنجانیها در دههی اول محرم، برگزاری مراسم عزاداری در بیت ۵ نفر از علمای ارض قدس و ... انجام میشود.
فصل دهم: ایتام سادات
نیات و مصارف موقوفات در طول تاریخ و در دورههای مختلف بنا بر مقتضیات جامعه تغییر کرده است. آنچه در مورد اکثر واقفان میتوان ادعا نمود این است که آنها علاوه بر میل به جاودانگی، بسیار نوعدوست بوده و در پی خدمت به خلق و رفع حوائج آنان بودهاند. چرا که احتیاجات گروههای نیازمندی چون فقرا و مستمندان، ایتام، سادات و ... که گاهی از چشم و اندیشه سایرین دور مانده، مورد توجه آنان قرار گرفته و قسمتی از اموال و دارایی خود را وقف همین مصارف کردهاند. به همین خاطر در طول تاریخ مدارس و مراکز متعددی برای تحصیل و نگهداری از کودکان یتیم وقف شدهاند.