فصل دوم: نظافت و خوشبو کردن حرم مطهر
معطر کردن فضای حرم با رایحههای جانبخش و روحفزا مربوط به سالهای اخیر نیست و قدمتی بیش از ۴۰۰ سال دارد. چرا که به کار بردن عطر، گلاب، مشک، عنبر، عود، اسپند و کندر برای معطر کردن، در حوزه اماکن متبرکه رضوی از دیرباز متداول بوده است. امروزه فضای روضه منوره از طریق کانالهای هواساز با رایحههای خوشبو و دلانگیز عطرافشانی شده و در اعیاد و مناسبتهای ویژه گلآرایی میگردد. با توجه به حضور میلیونی زائران در مناسبتها و ایام مختلف سال و ازدحام زائران در اطراف روضه منوره که به جهت عرض ادب و ارادت به ساحت حضرت رضا(ع) صورت میگیرد، نظافت روزانه اماکن متبرکه و شستوشوی روضه منوره از ضروریات است. تعداد دفعات نظافت و شستوشو به مناسبتهای مذهبی و کثرت حضور زائران، شرایط آب و هوایی و ... بستگی دارد.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۴ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای تنظیف و تعطیر حرم مطهر تعیین شده است. در طول تاریخ واقفان خیراندیشی چون: «میرزا فتحعلی خان صاحب دیوان»، «میرزا سعیدخان موتمن الملک»، «میرزا مهدي نوائي لشگرنويس»، «جعفرخان بيگا» و ... موقوفاتی را برای تنظیف و تعطیر حرم مطهر حضرت رضا(ع) وقف كردهاند.
از عواید این موقوفات فعالیتهایی نظیر تنظیف روزانه حرم مطهر رضوی، تأمین مواد شوینده سرویسهای بهداشتی، گلآرایی روزانه روضه منوره رضوی، حفظ و نگهداری از فضای سبز حوزه اماکن متبرکه، عطر افشانی اماکن متبرکه و ... انجام میشود.
فصل سوم: خدام، حفاظ، دربانان، کفشبانان، فراشان، مؤذنان
وجود مرقد مطهر امام رضا(ع) باعث شد که از قرن چهارم به بعد، مشهد مقدس به عنوان کانون تشیع مورد توجه قرار گیرد. افزایش روزافزون زائران و تأمین نیازهای آنان موجب گردید تشکیلات خاص سازمانیافتهای به نام آستان قدس رضوی در جوار مرقد حضرت رضا(ع) پدید آید. همین امر باعث به وجود آمدن مناصب زیادی از جمله خدام، حفاظ، دربانان، کفشبانان، فراشان و مؤذنان در حرم مطهر گردید تا ضمن توجه به نیازهای زائران و حفظ شأن معنوی بارگاه رضوی، نظم و انسجام بیشتری به انجام امور حرم مطهر در قالب یک کشیک بدهند. واقفان خیراندیش به منظور رتق و فتق امور روزانه خدام در حرم مطهر و رفع دغدغه معیشتی، این گروه موقوفاتی را برای حقوق، لباس، غذا و ... آنها در نظر گرفتند.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۲۶ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای خدام، دربانان، حفاظ، کفشداران، فراشان و ... تعیین شده است. عواید این در کشیکهای ۸ گانه اماکن متبرکه رضوی، مطابق با نیات واقفان هزینه میشود. در طول تاریخ واقفان خیراندیشی چون: «اسماعیل خان سرتیپ»، «امیر حسین خان شجاع الدوله»، «امام وردی خان بیات مختاری»، «عبدالله خان مستوفی پیرزاد»، «علی نقوی مندی»، «علی اکبر تحویلدار»، «محمد خان نوایی»، «محمد قاسم ملک التجار»، «مهدی قلی خان قرائی»، «میرزا فتحعلی خان صاحب دیوان»، «مهدی قلی بیگ جغتای» و ... موقوفاتی را برای مواجب خدام حرم مطهر رضوی وقف كردهاند.
فصل چهارم: تعمیرات بیوتات متبرکه
تعمیر و بازسازی در تاریخ ۱۲۰۰ ساله حرم مطهر رضوی، همیشه بخش مهمی از فعالیتهای عمرانی آستان قدس رضوی را به خود اختصاص داده است. به همین منظور مسئولان مرتبط در هر دورانی با هدف حفظ اصل بنا و افزودن بر کارایی آن، دست به اقدامهای تعمیری و تکمیلی بنا میزدند. عواید موقوفاتی که به منظور تعمیر بیوتات حرم مطهر وقف آستان قدس رضوی گردیده میبایست در تعمیر و بازسازی مساجد، شبستانها، صحنها، ایوانها و رواقهای متبرک حرم مطهر رضوی به کار گرفته شود.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۸ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای تعمیرات بیوتات متبرکه تعیین شده است. «بيگآقا خانم ذوالقدر»، «آقاخان بابا و آقا فرج»، «شاه عباس صفوی»، «يلداش بيگ»، «آقا عبدالرزاق»، «بیبی خوردو و سرورجان خانم»، «خانم گلزاره خانم»، «طومار عضدالملك»، «غلامرضا فلاح»، «سیدمحمدعلی قائم مقام رضوی»، «وقفنامه ۳۷۱۰»، «شيخ ابوالقاسم هرندی»، «حاج عباس برنجيان»، «حاج محمد اعتماد رضايی»، «ميرزا علیاكبر عبدالحسينی»، «بانو قمر سرهنگی» و «مقام معظم رهبری مدظله العالی» واقفانی هستند كه موقوفاتی را برای تعميرات بيوتات متبركه، وقف حرم مطهر حضرت رضا(ع) كردهاند.
از عواید این موقوفات فعالیتهایی نظیر توسعه روضه منوره از سه طرف، تعویض ضریح قدیم و نصب ضریح جدید، نصب سنگ جدید و تعویض سنگهای کف روضهی منوره، احداث رواقهای جدید بالا سرمبارک، دارالولایه، رواق حضرت معصومه، دارالهدایه، دارالرحمه، رواق نجمه خاتون، دارالحجه f، امامخمینی (ره)، دارالکرامه، شیخ حر عاملی، شیخ طوسی، توسعه رواق دارالضیافه؛ صحنهای پیامبر اعظم m، جمهوری اسلامی، قدس، غدیر، کوثر، هدایت؛ بست شیخ حر عاملی و ... تاکنون انجام شده است.
فصل پنجم: دارالشفاء و بیمارستانهای وابسته
وقف به عنوان پشتوانهای مهم همواره نقش بهسزایی در ارائه خدمات پزشکی بر عهده داشته است. شاید قدیمیترین موقوفه آستان قدس رضوی در زمینه امور درمانی مربوط به وقفنامه «عتیق علیبناحمد بن ملک اسماعیل طوسی» مشهور به خواجه عتیق علی منشی باشد که وی درآمد ۲۲ رقبه خود را برای مواردی متعدد از جمله بیماران مشخص نمود. پس از او علیشاه افشار در طومار خود درباره دارالشفای آستان قدس و توجه به رشد و توسعه آن تأکیداتی نمود و یکصد زوج از مایملک خود را برای دارالشفاء وقف کرد.
موقوفات درمان و سلامت تنها به دارالشفاء محدود نشده و آستان قدس رضوی موقوفاتی برای بیمارستان امام رضا(ع) مشهد، بیمارستان منتصریه مشهد، بیمارستان امام رضا(ع) چناران، بیمارستان روستای حاجی نصیر چناران، دارالشفاء امام رضا(ع) تربت جام، بیمارستان امام رضا(ع) سیرجان، بیمارستان رضویه رضا آباد رفسنجان، بیمارستان مرتضوی جهان آباد نوق رفسنجان، بیمارستان سیفالدینی نوق رفسنجان، بیمارستان امام رضا(ع) اسفراین و بیمارستان فوق تخصصی رضوی در اختیار دارد که آنها را مدیریت نموده و خالص درآمد آنها را متناسب با نوع مصرف معین شده در وقفنامه، در اختیار بیمارستانهای مذکور قرار میدهد.
در میان رقبات دارای درآمد آستان قدس رضوی ۳۲ موقوفه، تمام یا بخشی از عوایدشان برای درمان و سلامت تعیین شده است. لطفعلی یاوری، حسنعلی لطفی گنابادی، علی اکبر بجستانی مقدم، علیرضا عباسی، حمید مرواریدی فریمانی، حاج محمدرضا قدسی، آزاده فلاحی، خسرو غفاری پور و .... واقفانی هستند كه موقوفاتی را برای دارالشفاء و بیمارستانهای وابسته وقف كردهاند.
فصل ششم: مهمانسرا و اطعام
همیشه یکی از آرزوهای قلبی زائرانی که با هزاران امید و حاجت به بارگاه امام مهربانیها(ع) مشرف میشوند، نشستن بر سرخوان پر برکت این امام همام بوده است. در گذشته از مهمانسرا با عناوینی چون مطبخ، مطبخ معموره، مطبخخانه، مطبخ سرکار فیض آثار، مطبخ آستان قدس، کارخانجات، مهمانخانه، مهمانخانه زواری، کارخانجات مبارکه، شیلان و... یاد میشده و هزینههای مختلف مهمانسرا همچون تعمیرات ساختمانی، سوخت مطبخ، سفیدگری ظروف، تهیه مواد غذایی و پرداخت حقوق آشپز، کارگر و ... از موقوفات و نذورات آن پرداخت میشده است، چرا که از قدیم، موقوفات و نذورات به عنوان دو منبع اصلی درآمد برای تأمین نیازمندیهای مهمانسرای رضوی مطرح بوده است.