معنای لغوی وقف
واژه «وقف» در لغت از ریشهی «وَقَفَ» گرفته شده و به معنای «ایستادن، بازداشتن و ساکن کردن» است. در فرهنگ لغت عربی، «وقف» به معنای حبس کردن چیزی و جلوگیری از انتقال مالکیت آن به دیگران آمده است. در فارسی نیز وقف را «بازداشتنِ مال برای استفادهی خاص» معنی کردهاند.
بهعبارتی، در زبان رایج، وقتی میگویند فردی چیزی را وقف نموده است، یعنی آن را از جریان عادی مالکیت خارج کرده و آن را برای یک هدف یا استفادهی مشخص (معمولاً عامالمنفعه) اختصاص داده است.
با وقف شدن ملک، آزادی نقل و انتقال (خرید، فروش، هبه و...) از آن گرفته میشود، اما منافع حاصل از آن بر موقوفعلیهم مباح و آزاد است تا از آن بهره ببرند. این ملک یا مال وقفشده موقوفه نام دارد و موقوفعلیهم کسانی هستند که مال برای آنان وقف شده باشد.
حرکتی ماندگار که از دل نیتهای خیر، جامعهای پویا میسازد.
وقف؛ سرمایهای برای همیشه
وقف، تنها اختصاص دادن مالی به هدفی خیر نیست و در واقع قراردادن چیزی در مسیری است که سالها جاری بماند و زندگیها را تغییر دهد. معنای لغوی آن «ثابت نگه داشتن» است، اما در واقع وقف پلی است بین فرد و اجتماع که با احکام فقهی و قوانین مشخص، ضمانت میکند این حرکت خیر پابرجا بماند. وقف نه فقط کمک مالی، بلکه نهادی است که پیوند اجتماعی و مسئولیتپذیری را تقویت میکند و در ساختن جامعهای پویا و عادلانه نقش دارد. این حرکت ماندگار، چرخهایی از خدمت و خیر را ایجاد میکند که کیفیت زندگی را ارتقا میدهد و باعث میشود سرمایههای معنوی و مادی به جای انجماد، به جریانی مثبت در جهت رشد جامعه تبدیل شوند.
معنای فقهی وقف
در فقه اسلامی، وقف به معنای حبس عین مال و تسبیل منفعت آن است؛ یعنی اصل مال (عین) حفظ میشود و فقط از منافع آن استفاده میشود. به بیان دیگر، صاحب مال، عین مال را به صورت دائمی از دارایی شخصی خود خارج میکند و آن را در راه خدا یا برای استفادهی عمومی اختصاص میدهد، اما منافع آن در اختیار افراد یا گروهی خاص قرار میگیرد.
فقهای اسلام معمولاً وقف را نوعی صدقهی جاریه میدانند. این امر نیز بر اساس روایت پیامبر اکرم (ص) است که میفرمایند: «إِذا ماتَ ابنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاّ مِنْ ثَلاثٍ: صَدَقَةٌ جارِیَةٌ، أَوْ عِلْمٌ یُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٌ صالِحٌ یَدْعُو لَهُ»، یعنی وقتی انسان از دنیا میرود، عمل او قطع میشود مگر در سه چیز: صدقه جاریه، علمی که مردم از آن بهره ببرند و فرزند صالحی که برایش دعا کند.
وقف از جمله «عقود لازم» میباشد؛ یعنی بعد از انعقاد آن، واقف نمیتواند از آن برگردد و اختیار هرگونه تصرفی در عین موقوفه را از دست میدهد. لازم به ذکر است در مادهی ۶۱ قانون مدنی نیز به این موضوع اشاره شده و چنین بیان شده است: «وقف بعد از وقوع آن به نحو صحت و حصول قبض لازم است و واقف نمیتواند از آن رجوع کند یا در آن تغییری بدهد یا از موقوفعلیهم کسی را خارج کند یا کسی را داخل در موقوفعلیهم کند یا با آنها شریک کند یا اگر در ضمن عقد متولی تعیین نکرده بعد از آن متولی قرار دهد یا خود بهعنوان تولیت دخالت کند».