مأموریت
در بیانیه مأموریت، آستان قدس رضوی نهادی است که به اجرای کامل نیّات واقفان و گسترش بهینه موقوفات میپردازد.
منظور از نیات واقفان، شیوه و چگونگی بهرهگیری از موقوفه و مصرف عواید آن است که در وقفنامه درج شده است و اجرای کامل نیات واقفان به معنای اجرا و تحقق مفاد وقفنامه یا نزدیکترین امر امکانپذیر به مفاد وقفنامه با توجه به شرایط میباشد.
چشمانداز
براساس سند چشمانداز، آستان قدس رضوی الگویی پیشرو در اقتصادِ مبتنی بر وقف و نذر خواهد بود.
منظور از اقتصاد مبتنی بر وقف و نذر، مدیریت اثربخش و کارای سرمایهها، داراییها و منابع ناشی از وقف برای کسب سود در جهت نیات واقفان و اهداف عالیه دستگاه قدسی رضوی با اولویت منافع عمومی در چارچوب اخلاق حرفهای میباشد.
ارزشهای بنیادین
در بند هفتم این سند نسبت به پایبندی به حقوق واقفان تأکید شده است.
بند ۷؛ مسئولیتپذیری و پایبندی به حقوق واقفان و ناذران: پایبندی به اصول، قواعد و ضوابط سازمانی، حفظ حقوق زائران، مردم، همکاران و سازمان و امانتداری و پایبندی به حقوق واقفان و ناذران
اهداف کلان
در اهداف کلان آستان قدس رضوی دو موضوع افزایش بهرهوری در حوزه وقف و توجه به اجرای نیات واقفان مورد توجه میباشد.
بند ۹: افزایش بهرهوری حوزه وقف و نذر و ایجاد تعادل میان منابع و مصارف آن در چارچوب نیات واقفان و ناذران
سیاستهای عمومی
در بند چهارم این سند صیانت از موقوفات، بهرهوری موقوفات و پایبندی به نیات واقفان مورد تأکید قرار گرفته است.
بند ۴: صیانت، افزایش بهرهوری و توسعه نذورات، موقوفات و داراییهای حاصل از آنها و بهرهبرداری بهینه از داراییها، از جمله املاک و اراضی، گنجینههای هنری و تاریخی و میراث فرهنگی رضوی با پایبندی تام به نیات واقفان و ناذران
مفهوم صیانت، به نگهداری و حراست اشاره دارد که هم در ابعاد مادی ناظر به موقوفات و داراییهای فیزیکی و هم در ابعاد معنوی مشتمل بر داراییهای نامشهود و حقوق معنوی صورت میگیرد.
سیاستهای بنیاد بهرهوری موقوفات
صیانت، بهرهوری و ایجاد ارزش افزوده در موقوفات با هدف تأمین منابع پایدار برای نگهداری و توسعه حرم مطهر رضوی و انجام برنامههای معنوی و معرفتی در این بارگاه مقدس و خدمترسانی به زائران و نیازمندانِ جامعه هدف، شاکله فعالیتهای اقتصادی آستان قدس رضوی را تشکیل میدهد و از آنجایی که بنیاد بهرهوری موقوفات، مسئولیت اصلی در حوزه صیانت، بهرهوری و توسعه موقوفات را برعهده دارد، بخش قابل توجهی از سیاستهای این مجموعه مرتبط با موضوع وقف میباشد.
در مجموع موضوعات مرتبط با وقف در سیاستهای بنیاد بهرهوری موقوفات، ذیل هفت اصل قرار گرفته و در این بخش با جزئیات ذکر شده است.
در اصل ۲۳ که شأن و جایگاه آستان قدس رضوی مورد توجه میباشد، به اجرای کامل نیات واقفان و رعایت ملاحظات مربوطه تأکید شده است.
۲۳-۱: رعایت تمامی ملاحظات اخلاقی، شرعی و فقهی، بهویژه در حوزه وقف و شئونات انتساب واحدهای اقتصادی به آستان قدس رضوی، در کلیه مراحل تدوین اهداف، تعیین راهبردهای اصلی و خطمشیها، بهکارگیری روشها و ابزارها، فرآیندهای عملیاتی و خروجی عملیات
با توجه به اینکه موقوفات، در کشور ما، حجم عظیمی از منابع را به خود اختصاص میدهند لذا ضمن رعایت نیات واقفان، موقوفات باید از سوددهی یا درآمدزایی مناسبی برخوردار باشند. یکی از الزامات مهم این امر، اداره روزآمد و علمی داراییهای وقفشده و استفاده بهینه از ظرفیتهای بالقوه، در جهت تأمین اهداف اقتصادی، در کنار اهداف دینی و اجتماعی است. از اینرو در اصل ۲۴ و سیاستهای ذیل آن، افزایش بهرهوری موقوفات شامل افزایش درآمدها، کاهش هزینهها، طراحی نظام تأمین مالی و ... مورد توجه قرار گرفته است.
۱-۲۴: افزایش درآمد و ارزش سرمایه مشهود و نامشهود موقوفات با اِعمال مدیریت صحیح، کارآمد، بهینه و بهرهور در سرمایهگذاریها، هزینهها و تأمین منابع واحدهای اقتصادی
۱۴-۲۴: طراحی نظام جامع و یکپارچه تأمین مالی با هدف افزایش بهرهوری سرمایهگذاریها و جذب سرمایههای خارج از آستان قدس رضوی با اولویت سازوکارهای تأمین مالی جمعی و مشارکتپذیر (از جمله صندوق زمین و ساختمان، بازار سرمایه و اوراق وقف) و جذب سرمایهگذاری خارجی
۱۷-۲۴: شناسایی داراییهای حاصل از موقوفات خاص و عام (تعیین منشاء دارایی) و توجه به نیات واقفان در بهرهبرداری از آنها و صیانت از موقوفات در فروش داراییها
۲۰-۲۴: بهرهگیری از توان خادمان و خادمیاران به منظور کاهش هزینههای اجرایی در حفاظت و نگهداری موقوفات
حراست از موقوفات، رعایت غبطه وقف، تملک داراییهای وقفی و استیفای حقوق موقوفات، امر جاری و وظیفه ذاتی آستان قدس رضوی است. از سوی دیگر، صیانت از موقوفات، مستلزم فعالیتهای مستمر حقوقی و حتی تأثیرگذاری در فضای قانونی مرتبط با وقف میباشد. از اینرو در اصل ۲۵، موضوعات مرتبط با صیانت از موقوفات و استیفای حقوق موقوفات مورد تأکید قرار گرفته است و یکی از اقدامات مهم پیشبینی شده، پیادهسازی نظام مدیریت و حسابداری داراییهای موقوفاتی در آستان قدس رضوی میباشد.
۱-۲۵: صیانت و نگهداری از موقوفات، رعایت غبطه وقف و پایبندی به نیات واقفان و نظارت و کنترل دقیق بر آن از طریق پیادهسازی نظام مدیریت و حسابداری داراییهای موقوفاتی
۲-۲۵: ایجاد و تقویت ظرفیت و سازوکارهای لازم برای دفاع، ایفای حقوق و استیفای حقوق موقوفات و ارکان وقف، با بهرهگیری از تمامی فرصتها و امکانات مبتنی بر ابعاد فقهی و شرعی
۵-۲۵: تدوین سازوکارهای تعاملی (ازجمله کمیته توافق) و حقوقی برای حل مسئله متصرفان اراضی موقوفه متناسب با نوع تصرف (اصلاحات ارضی، مازاد، شهری، کشاورزی و ...)
املاک و اراضی مهمترین دارایی آستان قدس رضوی بوده که مدیریت بهینه و افزایش بهرهوری آنها، وظیفه ذاتی و تکلیف شرعی این آستان مقدس است. بر این اساس، ارائه خدمات پایدار به زائران و مجاوران وابسته به استحصال درآمد پایدار، منطبق با نیات واقفان است که سهم عمده آن میبایست با اتکا به این داراییها تحقق یابد. از اینرو در سیاستهای ذیل اصل ۲۶، دستیابی به درآمدهای پایدار و مدیریت بهینه در حوزه املاک و اراضی مورد تأکید میباشد.
۲-۲۶: ساماندهی و تسریع اخذ اسناد مالکیت موقوفات و رقبات با اولویت شناسایی و ثبت رقبات فاقد سابقه ثبتی
۳-۲۶: بررسی مستمر درآمدهای موقوفات و تجدید قراردادهای اجاره و واگذاری املاک، متناسب با ارزش واقعی آنها
۴-۲۶: مطالعه، طراحی و بهرهگیری از نظامهای منسجم، نوآورانه و بانک اطلاعات روزآمد بهمنظور شناخت ظرفیتهای قابل بهرهبرداری، اتصال زنجیره موقوفه تا سند اجاره و اتصال آن با سامانههای سایر مراجع قانونی مرتبط
۵-۲۶: ترغیب و تعامل با متصرفان بهمنظور کاهش تصرفات، با رویکرد استیفای حقوق موقوفات
۶-۲۶: تدوین طرح جامع و تفصیلی احیا و توسعه اراضی موقوفه، با توجه به اقتصاد زمین، بهرهبرداری بهینه از املاک و اراضی و روشهای نوین سرمایهگذاری مشارکتی و پرهیز از خامفروشی زمین
۷-۲۶: حفاظت از اراضی موقوفه، بهویژه اراضی رهاشده و فاقد کاربری، از طریق اجرای طرحهای توسعهای بهرهور در چارچوب وقفنامهها
۹-۲۶: حضور و مشارکت فعالانه در تدوین و تصویب، بازنگری و اجرای طرحهای جامع، تفصیلی و منطقهای شهری، با هدف صیانت از حقوق و منافع موقوفات
۱۰-۲۶: تفاهم و جلب همکاری دستگاههای ذیربط از جمله اوقاف، ثبت اسناد، منابع طبیعی، راه و شهرسازی و ...، بهمنظور رفع موانع و تسریع در شناسایی و ثبت موقوفات، تفکیک و افراز موقوفات مشاع
همانطور که در سند چشمانداز ذکر گردید، آستان قدس رضوی باید الگوی پیشرو در اقتصاد مبتنی بر وقف و نذر باشد. اقتصاد مبتنی بر وقف، نیازمند رویکرد فعالانه و بهروز به مقوله وقف است. این نیاز، هم در جهت گسترش موقوفات و هم در جهت تطبیق هرچه بیشتر وقف با نیازهای فعلی و آتی جامعه، میبایست مورد توجه قرار گیرد. از اینرو در سیاستهای ذیل اصل ۲۷، به توسعه موقوفات اعم از جذب موقوفات جدید، تسهیل فرایند جذب موقوفات، ترویج فرهنگ وقف، معرفی الگوهای جدید وقف و ... تأکید شده است.
۱-۲۷: تسهیل فرایند جذب موقوفات در چارچوب ضوابط
۲-۲۷: اولویت جذب موقوفات منفعتی در مسیر مأموریتهای آستان قدس رضوی
۳-۲۷: توسعه و نهادینهسازی فرهنگ وقف با ایجاد سازوکار و تعاریف جدید در حوزه وقف و گفتومانسازی آن
۴-۲۷: طراحی و اجرای نظام جذب منابع وقف، با تأکید بر استمرار ارتباط با گروههای خاص و فعالسازی ظرفیت واقفان و خیرین داخل و خارج از ایران
۵-۲۷: تکریم واقفان، شفافسازی و پاسخگویی به افکار عمومی در خصوص نحوه و کیفیت مدیریت و بهرهبرداری از موقوفات و عواید آن و کیفیت اجرای نیات واقفان
۶-۲۷: تسهیل فرایندها و ترویج فرهنگ وقف و نذر جمعی و مشارکتی، با استفاده از ظرفیتهای رسانههای گروهی و فناوریهای نوین و معرفی الگوهای جدید وقف در مسائل مستحدثه و آیندهنگر
۷-۲۷: تقویت و تکمیل زنجیره موقوفات و داراییهای حاصل از آن در سرمایهگذاریها و تأسیس کسبوکارهای جدید، بهمنظور رشد، توسعه و افزایش سودآوری
در اصل ۲۸ که به حفظ و توسعه میراث هنری و معماری در پروژههای عمرانی میپردازد، نسبت به رعایت ملاحظات موقوفاتی و تأمین مالی با اولویت جذب وقف تأکید شده است.
۷-۲۸: طراحی الگوی تأمین مالی، ساخت و بهرهبرداری پروژههای عمرانی، با اولویت جذب مشارکت و وقف و نذر
در اصل ۳۱، بهبود نظام مدیریت مورد تأکید است و در موضوع وقف، تفکیک مالکیت و مدیریت در واگذاری و بهرهبرداری از موقوفات اشاره شده است.
۵-۳۱: لزوم رعایت اصل تفکیک مالکیت و مدیریت و رابطه مؤجر (ستاد مرکزی) و مستأجر (زیرمجموعههای بنیاد بهرهوری) در واگذاری و بهرهبرداری از موقوفات
سیاستهای ستاد مرکزی
رسالت اصلی ستاد مرکزی آستان قدس رضوی، اعمال دیدگاهها، نگرشها و منویات تولیت معزز در سلسلهمراتب ساختاری و هماهنگسازی و انسجامبخشیِ ارکان آستان قدس رضوی، بهمنظور تحقق مأموریت، چشمانداز و اهداف مشخصشده است. تحقق این رسالت، مستلزم بهرهگیری از ابزارها و روشهای مناسب و نظارت کارآمد است، بهگونهای که در تقابل با هویت سازمانی و ارکان و استقلال ساختاری واحدهای تابعه قرار نگیرد. لذا در موضوع وقف و موقوفات، مهمترین رسالت و وظیفه ستاد مرکزی، سیاستگذاری و نظارت بر فرایند جذب، صیانت و نگهداری و بهرهوری موقوفات براساس نیات واقفان است که در سیاستهای زیر ذکر شده است.
۴-۱: نظارت بر کیفیت و مطلوبیتِ سودآوری فعالیتهای اقتصادی و بهرهوری موقوفات طبق مفاد وقفنامهها
۱۰-۱: تنقیح مقررات و ضوابط موجود با اولویت مدیریت بهینه موقوفات و نذورات
۷-۲: هماهنگی سایر نظامهای سازمانی مانند تصمیمگیریهای اجرایی، انتصابات، تدوین و بازبینی فرآیندها، ساختار و سرمایه انسانی و نظام موقوفاتی با نظام برنامهریزی
۴-۵: پیگیری مطالبات آستان قدس رضوی و سرعتبخشی به بازپرداخت این مطالبات، با رعایت کامل حقوق موقوفات
۶-۵: نظارت بر طراحی و اجرای طرح تفصیلی یا توسعهای بافت پیرامون حرم مطهر رضوی (حسبالامر رهبر معظم انقلاب) و مناطق دارای سهم زیاد اراضی موقوفاتی
۱-۶: نظارت دقیق و بههنگام بر درآمدها و عواید موقوفات و نذورات از طریق مدیریت متمرکز عملیات مالی و گردش وجوه
۲-۶: نظارت دقیق و مستمر بر صیانت، حفاظت و توسعه موقوفات، اجرای دقیق نیات واقفان و رعایت غبطه وقف مبتنی بر فقه الوقف و مفاد وقفنامهها و اجرای دورهای حسابرسی موقوفاتی
۳-۶: سیاستگذاری، ترویج و نهادینهسازی فرهنگ وقف و نذر
۷-۶: سیاستگذاری جذب و پذیرش موقوفات با رعایت امکان تأمین هزینههای اجرای نیت از درآمدهای حاصل از آن
۸-۶: بهکارگیری سامانههای روزآمد آماری موقوفاتی و ساماندهی وقفنامهها و انتشار عمومی آنها با هدف شفافیت عملکرد
۹-۶: رعایت اصل تفکیک مالکیت و مدیریت و رابطه مؤجر (ستاد مرکزی) و مستأجر (واحدهای تابعه) در واگذاری و بهرهبرداری از موقوفات
همچنین با توجه به لزوم سیاستگذاری در حوزه رسانه در ستاد مرکزی، ایجاد تصویر «نهاد مبتنی بر وقف» در افکار عمومی مورد تأکید بوده و از طرف دیگر در حوزه کارکنان، ترویج فرهنگ صیانت از موقوفات، ضرورتی اجتنابناپذیر میباشد که در سیاستهای زیر ذکر شده است.
۱-۳: طراحی و بهبود تصویر مطلوب از آستان قدس رضوی (از جمله امین، کارآمد، خدمترسان، مردمی، پاسخگو، مبتنی بر وقف و نذر) در افکار عمومی بهویژه مجاوران و ساکنان مناطق موقوفهدار
۱۲-۷: ترویج فرهنگ زائرمحوری و صیانت از موقوفه در بین سرمایه انسانی آستان قدس رضوی
سیاستهای حرم مطهر
ترویج فرهنگ وقف در بین زائران، هویتبخشی برای واقفان و کمک به حوزه متولی جذب موقوفات مهمترین وظایف مدیریت عالی حرم مطهر در موضوع وقف میباشد که در سیاستهای زیر آمده است.
۴-۱۰: برنامهریزی برای هویتبخشی و تقویت تأثیر فرهنگی و معنوی وقف و نذر برای واقفان و ناذران
۴-۱۱: ترویج فرهنگ وقف و نذر برای زائران و همکاری با حوزه ذیربط در جمعآوری نذورات و موقوفات
۴-۱۳: کمک به حوزه متولی جذب موقوفات و نذورات در جلب مشارکتهای مردمی بهمنظور تأمین منابع مالی بهسازی، بازسازی و توسعه حرم مطهر رضوی
سیاستهای سازمان علمی و فرهنگی
ترویج فرهنگ وقف، گفتومانسازی در حوزه وقف، کسب مرجعیت علمی در موضوع وقف و توسعه ذخایر و منابع ارزشمند وقفی از وظایف سازمان علمی و فرهنگی در موضوع وقف میباشد که در سیاستهای زیر ذکر شده است.
۱۱-۱۴: فرهنگسازی و گفتومانسازی بهمنظور پشتیبانی و تقویت جریان وقف و نذر، متناسب با ذائقه و نوع مخاطب
۱۱-۱۶: توسعه ذخایر و منابع ارزشمند وقفی و هبهای در حوزههای هنری، تاریخی، آموزشی، پژوهشی و زمینهسازی افزایش مشارکت مردمی از طریق جذب نذورات و نفایس علمی و فرهنگی
۲-۱۷: دستیابی به مرجعیت بینالمللی در سیره و معارف و وجوه شخصیتی امام رضا (ع)، زیارت و وقف و نذر از طریق تحقیق، مطالعه و تولید و انتشار، حمایت از آثار و خدمات و همکاریهای علمی و پژوهشی با رویکرد مسئلهمحور و پاسخگویی به نیازهای اولویتدار پژوهشی نهادهای نظام اسلامی و پژوهشگران شیعی
سیاستهای بنیاد کرامت رضوی
خدمتگزاری در آستان قدس رضوی محدود به اداره موقوفات و کلیدداری حرم نیست. امر و تأکید مقام معظم رهبری در خصوص رسیدگی به نیازمندان، باب جدیدی از خدمت و رحمت الهی را برای خادمان این دستگاه فراهم نموده است که بهنوبه خود، مسئولیت خطیری برای این آستان مقدس است. از اینرو یکی از رویکردهای اجتماعی آستان قدس رضوی، ارائه خدمات اجتماعی و توانمندسازی نیازمندان در مناطق موقوفهدار و جلب مشارکتهای عمومی در آبادانی موقوفات میباشد که در سیاستهای زیر بیان شده است.
۱-۱۹: تسهیل زیارت زائران نیازمند مناطق موقوفهدار و هدف، از طریق تشکلهای مردمی و خادمیاران و تأمین حداکثری منابع مالی لازم از سایر نهادها و خیران
۳-۱۹: بهرهمند ساختن نیازمندان از منافع موقوفات برحسب گنجایش وقفنامهها و نیت واقفان در چارچوب سیاستهای بنیاد بهرهوری موقوفات
۴-۱۹: نقشآفرینی در توسعه حاشیه شهر مشهد و مناطق موقوفهدار، با رویکرد توانمندسازی توأمان فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیازمندان از طریق تسهیلگری برای آموزش، اشتغال و خدمات سلامت
۵-۱۹: ایدهپردازی، طراحی و اجرای الگوهای همکاری میان ظرفیتهای مردمی و آستان قدس رضوی، بهمنظور ایجاد اشتغال در مناطق دارای اولویت و هدف، با همکاری بنیاد بهرهوری موقوفات
علاوه بر سیاستهای فوق، بنیاد کرامت رضوی با توجه به ظرفیتهای در اختیار مانند کانونهای خادمیاری میبایست در جذب وقف و شناسایی ظرفیتهای جدید در این زمینه فعال باشد که این مهم در سیاست زیر تأکید شده است.
۴-۲۲: کمک به افزایش جذب وقف و نذر، شناسایی و ایجاد ظرفیتهای جدید وقفی، متناسب با نیازهای آستان قدس رضوی